Fijne Filmklassieker: Being John Malkovich

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

Het is een klein wonder dat er een studiobons is geweest die brood zag in Being John Malkovich. Het script is namelijk te bizar voor woorden en de scenarist had nog geen enkele ervaring op filmgebied. Regisseur Spike Jonze was weliswaar de schoonzoon van Francis Ford Coppola maar had ook nog alles te bewijzen. De twee grote onbekenden scoorden echter een grote culthit met hun absurde fantasy-comedy. Being John Malkovich, precies vijftien jaar oud, is een van leukste en raarste films aller tijden.

John Cusack speelt de gefrustreerde poppenspeler Craig Schwartz. Vanwege geldproblemen neemt hij een saaie baan aan als kantoorklerk. Daar ontdekt hij al snel een geheime poort die een doorgang biedt naar het hoofd van de acteur John Malkovich. Wie door de tunnel kruipt, kijkt een kwartier mee door de ogen van Malkovich en wordt daarna geteleporteerd naar de berm van een snelweg. Schwartz besluit zijn ontdekking commercieel uit te buiten.

Hij vertelt zijn ontdekking onder meer aan zijn vrouw Lotte (een haast onherkenbare Cameron Diaz) en zijn bazin, de ijskoningin Maxine (Catherine Keener) op wie Craig een oogje heeft. De problemen dienen zich aan als hij er achter komt dat hij invloed kan uit oefenen op de handelingen van John Malkovich. Daardoor duurt het niet lang voordat de acteur in de gaten krijgt dat er met zijn gedachten wordt gerommeld.

Hoe absurd kan je het als filmmaker maken voordat je je publiek verliest? Heel absurd, bewijzen Jonze en Kaufman hier. Being John Malkovich wordt hoe langer hoe gekker, maar blijft op een heel eigen manier toch logisch binnen de grenzen van zijn eigen wereld. Dat komt omdat de gekkigheden van de plot heel gefaseerd hun intrede doen. Het begint klein. Zo werkt Cusack bijvoorbeeld op verdieping 7 ½ en is zijn baas al ver voorbij de honderd, maar vertelt hij nog steeds trots over zijn seksuele avonturen. Pas verderop komen de echte fantasy-elementen van de film aan bod.

Op die manier voelt de film tijdens het kijken nooit té bizar aan, hooguit vreemd. Het is pas na afloop dat je je realiseert dat Being John Malkovich compleet geflipt is. Deels heeft dat ook te maken met de droogheid waarmee die absurde elementen worden geïntroduceerd. Nergens nemen de makers een moment om te scoren of om gevat te willen zijn. Het is een comedy, maar de personages lijken zich daar niet van bewust.

De enige scène die echt aangemerkt kan worden als pure komedie is die waarin John Malkovich zelf in de tunnel klimt en in zijn eigen gedachten terechtkomt. Daar worden we getrakteerd op een restaurant waarin iedereen het hoofd van John Malkovich heeft en het enige gesproken woord ‘Malkovich’ is. Die scène is dan ook gelijk goed raak en hilarisch.

Being John Malkovich gaat over veel dingen. Over de wil om eeuwig te leven, over onuitgesproken (seksuele) verlangens, maar vooral over de wil om iemand anders te kunnen zijn. John Cusack is een mislukte poppenspeler die alles wil behalve een kantoorklerk zijn. Cameron Diaz was liever getrouwd met een vrouw en Catherine Keener had liever de lakens gedeeld met tout bekend Hollywood. De geheimzinnige club die tegen het eind van de film zijn opwachting maakt, vormt wat dat betreft een alles overtreffende kers op de taart.

Charlie Kaufman liep jaren rond met het idee voor de film, zonder dat iemand het aandurfde zijn script te verfilmen. Hij stuurde het onder meer naar Francis Ford Coppola, die het liet zien aan zijn schoonzoon Spike Jonze. Die laatste had op dat moment slechts ervaring bij twijfelachtige producties als Jackass toen hij aanbood de film te regisseren. Kaufman ging akkoord en mede dankzij Coppola’s hulp werd er een budget van rond de tien miljoen bij elkaar gesprokkeld.

Vanaf het eerste moment was er wat de schrijver betreft geen andere acteur denkbaar voor de titelrol dan Malkovich. Hoewel de acteur het script erg goed vond, weigerde hij in eerste instantie mee te werken. Uiteindelijk besloot hij zich aan te sluiten bij het productieteam, waar hij alsnog werd verleid de rol te nemen. Maar goed ook, want een betere hoofdrolspeler is haast ondenkbaar. Weinig acteurs kunnen zo heerlijk flippen als Malkovich. Iets dat hij in deze film constant mag doen. Het is bewonderenswaardig hoe hij zowel angstaanjagend als aandoenlijk kan zijn.

Malkovich steelt de show, maar ook de andere acteurs doen het uitstekend. Keener werd genomineerd voor een Oscar voor haar rol als onuitstaanbare starfucker. Cameron Diaz is heel aardig als de onzeker Lotte, die misschien wel de meeste ontwikkeling doormaakt van alle personages.Voor seksbom Diaz is dit een rol die ver buiten haar comfort zone ligt. John Cusack is niet bloedirritant. Dat is het meeste dat we van hem kunnen vragen.

Jonze en Kaufman zouden na deze film samen verder gaan met Adaptation. Eveneens een ijzersterke en absurde film. Daarin speelt Nicolas Cage een fictieve versie van scenarist Kaufman, die worstelt met zijn carrière nadat hij Being John Malkovich heeft geschreven. Kaufmans soloproject Synecdoche, New York (met de eerder dit jaar overleden Philip Seymour Hoffman) maakte pijnlijk duidelijk dat ook hij wel degelijk te ver kan gaan in zijn absurditeit. Jonze (hieronder met Malkovich) was begin dit jaar nog succesvol met het ijzersterke Her.

Being John Malkovich is een heerlijk geflipte film. Een bij vlagen hilarische comedy met veel grote thema’s die ook nog eens wat zinnigs te melden heeft. Meer kan je eigenlijk niet van een film vragen. 

Trailer