Fijne Filmklassieker: Close Encounters of the Third Kind

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

Nog volop in de race voor een Oscar en intussen alweer bezig aan zijn volgende film. Steven Spielberg viert later dit jaar zijn zeventigste verjaardag maar lijkt nog lang niet van plan om met pensioen te gaan. Vandaag kijken we daarom terug op misschien niet zijn beste of bekendste, maar wel een van de meest invloedrijke films op zijn cv: de sci-fi-klassieker Close Encounters of the Third Kind.

Vele jaren voordat hij een invloedrijke figuur in Hollywood werd, liep de kleine Steven Spielberg al rond met een videocamera. Een van zijn eerste projecten was Firelight, een 90 minuten durende film over het contact tussen mensen en goedaardige aliens. Halverwege de jaren '70, na het monstersucces van Jaws, was de tijd rijp om die jeugdfilm een volwassen remake te geven. Zodoende is Close Encounters, ondanks dat het al zijn vijfde regieklus is, in veel opzichten de eerste echte Spielberg. Precies op het goede moment, want door Star Wars hing er een ware buzz rondom alles dat met sci-fi te maken had. Het publiek en de studio's snakten naar meer ruimte-avonturen.

In Close Encounters zien we veel elementen die later als typisch Spielberg te boek zouden komen staan. Allereerst draait de plot in essentie om een volwassen man die diep van binnen nog een onschuldig en avontuurlijk kind is. Daarnaast is er dat rotsvaste geloof in de goedheid van de mens (en de alien) dat in deze film voor het eerst tot uiting komt. En dan zijn er nog de score van John Williams en de spektaculaire set-pieces die we in vrijwel al zijn latere films zouden terugzien en -horen. De enige overeenkomst met de beruchte voorganger Jaws is de suggestieve opbouw. Net als met de haai, laat Spielberg ook van de aliens maar heel weinig zien, tot het moment waarop hij écht zijn kaarten op tafel moet gooien. 

Lees ook onze bespreking van Spielbergs Jaws

De film draait om Roy (Richard Dreyfuss) een elektricien die nog speelt met modeltreintjes en aan verkleedpartijtjes met zijn kinderen doet. Wanneer hij op pad wordt gestuurd voor een nachtelijke klus, heeft hij een close encounter met een ufo. Een fel licht uit de hemel tilt zijn auto op en verbrandt de zijkant van zijn gezicht. Daarna is niets in het leven van Roy meer hetzelfde. Hij raakt geobsedeerd door de aliens, en door een rotsformatie die hij in zijn dromen blijft terugzien.

Ondertussen stuiten wetenschappers elders ter wereld op de ene na de andere vreemde ontdekking. Zo verschijnen er midden in de woestijn vliegtuigen uit de Tweede Wereldoorlog en zingen gelovigen in India plots massaal een vijftonig lied dat overeenkomsten vertoont met een geheimzinnige lengtegraad. De wetenschappers komen er achter dat de aliens op deze manier laten weten waar en wanneer ze precies contact willen maken met de mensheid: achter de Devils Tower, een monoliet in Wyoming. En dan is er ook nog de alleenstaande moeder Ronnie (Teri Garr), wiens zoontje door de aliens is ontvoerd. 

Niet lang voor het uitkomen van Close Encounters was het sci-fi-genre nog enkel weggelegd voor B-films. Stanley Kubrick had met 2001: A Space Oddysey weliswaar een meesterwerk afgeleverd, maar dat werd door pers en publiek pas veel later als zodanig herkend. Als in oude sci-fi al aliens voorkwamen, dan ging het in negen van de tien gevallen om kwaadaardige wezens die de wereld wilden vernietigen. Niets van dat al in deze film. Het wereldbeeld dat Spielberg hier schetst getuigt van een bijna naive positiviteit. De aliens kiezen geen belangrijke politici of militairen uit voor het eerste contact, maar gewone burgers. De bezoekers hebben niets kwaad in de zin en, nog opvallender, dat hebben ook de mensen niet. Op het 'welkomstfeest' lijken geen beveiligingsmaatregelen genomen te zijn. Iedereen is enthousiast en nieuwsgierig naar de wezens, van angst is geen sprake.

Met die positieve boodschap wil Spielberg zijn publiek naar huis sturen. Dat is enerzijds nobel, maar aan de andere kant ook naïef en wel erg gemakkelijk. Want wie de aliens zijn, waar ze vandaan komen en wat ze met de bewoners van de aarde van plan zijn vertelt Spielberg ons niet. Zijn film is veel meer een oproep voor verdraagzaamheid en een ode aan het avontuurlijke. Het concept van de goedaardige buitenaardse wezens zou de regisseur een paar jaren later overigens dunnetjes overdoen, in het nog succesvollere E.T..

De film was in 1977 revolutionair, maar narratief is het zeker niet Spielbergs beste. De klassieker volgt drie verhaallijnen die na verloop van tijd bij elkaar komen: die van Roy, die van Ronnie en die van de wetenschappers. Daar is niet zoveel mis mee, al kan je je afvragen in hoeverre de film gebaat is bij die laatste verhaallijn. Hoofdpersoon Roy vervreemdt zich met zijn bezetenheid steeds meer van zijn eigen familie. Halverwege Close Encounters komt dat tot een hoogtepunt als hij de Devils Tower midden in zijn woonkamer wil nabouwen met modder en planten. De sympathie voor Roy krijgt daarmee een flinke knauw. Maar nog opvallender: daarna vernemen we niets meer van zijn vrouw en kinderen. Dat hele subplot verdwijnt gewoonweg. 

Veel beter gaat het Spielberg af tijdens de suspence-scènes. Het moment waarop het zoontje van Ronnie ontvoerd wordt is een klassieker geworden. Felle lichten komen uit alle kieren en gaten van het huis, terwijl het hele interier begint te trillen. Even later is het jongetje verdwenen. Ook de de lichtshow die het einde van de film vormt mag er zijn. Cinematograaf Vilmos Zsigmond, die verantwoordelijk is voor de mooie plaatjes, overleed begin dit jaar. Zijn effecten zien er, zeker gezien hun leeftijd, nog altijd prima uit. Het uiterlijk van de aliens zou overigens nog vaak worden hergebruikt en geparodieerd. Onder meer in de film Paul

Lees ook onze bespreking van Spielbergs Jurassic Park

Wie dat wil kan in de plot en het einde van Close Encounters een heleboel betekenisen ontrafelen. Of sterker nog: regelrechte hervertellingen van passages uit de Bijbel. Volgens Spielberg zelf is dat echter nooit de bedoeling geweest. Voor hem zou de film enkel een manier zijn geweest om de passies van zijn ouders bij elkaar te brengen: muziek en wetenschap. Het is immers door middel van muziek dat de mens en de aliens voor het eerst met elkaar kunnen communiceren. Het resultaat is zeker niet zijn beste film, maar wel een gigantisch invloedrijke binnen het sci-fi-genre. En uiteraard een belangrijke stap in Spielbergs weg naar het supersterrendom. 

Trailer