Fijne Filmklassieker: Raiders of the Lost Ark

Beoordeling:

Geplaatst: door Tom van Steensel

Het was een beetje meelijwekkend om te zien hoe geruisloos de aankondiging van de vijfde Indiana Jones-film voorbijging. Onverklaarbaar was het niet; Harrison Ford, die in het jaar dat deel vijf in de bios verschijnt zevenenzeventig wordt, is de jongste niet meer en na het tegenvallende Kingdom of the Crystal Skull lijkt alle goodwill richting de serie een beetje weggeëbd. Maar hoe de volgende film – waarvoor David Koepp het script schrijft - er ook uit komt te zien, we kunnen altijd nog terugvallen op de originele trilogie (op maandag 18 april te zien als marathon-voorstelling in Pathé), waarbij we het vijfendertig jaar oude Raiders of the Lost Ark tot onbetwiste klassieker mogen rekenen.

De moeder aller avonturenfilms komt van de “creators of Jaws and Star Wars”. George Lucas bedacht de opzet; een ouderwets pulpavontuur geïnspireerd door de met twists en cliffhangers volgestouwde serials uit de jaren dertig. Toch moest hij nog aardig wat moeite doen om Paramount te overtuigen dat de door hem beoogde Steven Spielberg de juiste man was om de regie op zich te nemen. Het succes van zijn Jaws had Universal eind jaren zeventig weliswaar bakken vol geld bezorgd, maar juist vlak voor Raiders kreeg Spielberg met de matig ontvangen oorlogsatire 1941 zijn eerste teleurstelling te verwerken.

Daarbij bevatte het uiteindelijke script voor Raiders - dat geschreven werd door Lawrence Kasdan - veel te veel actie om voor zo weinig geld te laten verfilmen door zo'n onervaren regisseur. De beschikbaar gestelde 18 miljoen dollar was volgens de studio niet eens genoeg voor de opening. Godzijdank hield Lucas voet bij stuk want de onbevangenheid waarmee Spielberg alles al improviserend schoot ("I'm making this up as I go" zegt Ford als in-joke in de film) is wat Raiders pas echt karakter geeft.

De Indiana Jones-serie komt voort uit de wens van Spielberg om een Bond-film te maken. "I'll do you one better", beloofde Lucas toen hij hem zijn idee voorlegde over een archeoloog die net zo koel zou worden als een geheim agent; iemand die overal ter wereld ontsnapt uit de meest benarde situaties met tijdens elke missie een andere scharrel aan zijn zijde. Raiders opent met het einde van een vorig avontuur, zoals de films met Sean Connery (later de vader van Indy in Last Crusade) en Roger Moore dat ook vaak deden.

Na die spectaculaire opening in de Zuid-Amerikaanse jungle volgt een broodnodige adempauze; de Amerikaanse overheid brengt Indy op de hoogte van de dienstdoende MacGuffin en maakt hem duidelijk dat deze naar verluidt bovennatuurlijke Ark van het Verbond (met daarin de originele Tien Geboden) hoog op het verlanglijstje van Adolf Hitler staat. En dus mag hij naar Egypte om de Nazi's te snel af te zijn in hun zoektocht, waarbij hij nogmaals de degens kruist met zijn oude vijand Belloq (Paul Freeman) en opnieuw valt voor Marion Ravenwood (Karen Allen), de dochter van zijn voormalige mentor Abner.

James Bond is niet de enige vader van Indiana Jones. Verder waren bijvoorbeeld de rollen die Humphrey Bogart speelde in films als The Treasure of the Sierra Madre en Casablanca van invloed. Een cynisch voorkomen om een romantisch hart te verbergen. Maar de archeoloog leidt ook een dubbelleven en Harrison Ford maakt zowel de keurige geschiedenisdocent als de risicovolle avonturier geloofwaardig. En de universele angst om hem voor iedereen toegankelijk te maken... it had to be snakes.

Ford drong regelmatig bij Lucas aan om Han Solo te laten sterven, maar bleef altijd gecharmeerd van Indiana Jones die hij naar eigen zeggen tot aan zijn dood zou willen blijven spelen. Eerst achtte Lucas zijn Star Wars-acteur ongeschikt voor de rol omdat hij al te vaak in zijn films te zien was geweest. Nadat de oorspronkelijk gecaste Tom Selleck wegviel door tv-verplichtingen klopte men toch maar aan bij Ford die, ondanks dat het project toen al aan hem werd gepitched als een trilogie, al snel ja zei.

Jaws bouwde spanning op met enkel suggestie. Raiders of the Lost Ark zit juist van top tot teen vol met logistiek enorm complexe scenes, zoals de met slangen bezaaide put en de achtervolging met de truck. Het soort set-pieces waar Steven Spielberg, zie ook Jurassic Park, inmiddels zo'n beetje patent op heeft. Ondanks het bovennatuurlijke aspect van het verhaal blijft alle actie geworteld in onze realiteit en blijkt Indy (die net als de actieheld in Die Hard ook een kogel in de schouder krijgt) zeker niet onfeilbaar.

De studio kreeg overigens nog wel een beetje gelijk, want de de eerste scriptversie van Raiders bleek inderdaad simpelweg teveel grootschalige actiescènes te bevatten. Oorspronkelijk zou Indy ook afreizen naar Shanghai waar hij zich tijdens een vuurgevecht schuil zou houden achter een rollende gong. Het slotstuk van de film bevatte in eerste instantie een gigantische achtervolging in mijnkarretjes. Beide ideeën werden door Lucas en Spielberg in de la gestopt en bewaard voor de tweede Indy-film.

Raiders of the Lost Ark is het resultaat van twee jonge honden (Lucas schoot ook aardig wat second unit voor Spielberg) die in de woestijn zonder al teveel studio bemoeienis het type filmische achtbaanrit maakten dat ze zelf graag in de bioscoop zouden willen zien. Met een pre-Schindler's List Spielberg, toen nog bereid om Nazi's te gebruiken als punchlines. Want ook de bad guys krijgen in Raiders genoeg komische momenten, zoals de onvergetelijke gag waarbij de zwijgzame gestapo officier Toth Marion lijkt te willen intimideren met een martelwerktuig dat gewoon een klerenhanger blijkt te zijn.

Samen met de eerste twee sequels vormt de serie een nagenoeg perfecte trilogie. Temple of Doom kun je, als je je over het geschreeuw van Kate Capshaw heen kunt zetten, kijken wanneer je behoefte hebt aan iets rauwers en donkerders. The Last Crusade volgt juist weer de blauwdruk van Raiders en heeft, in tegenstelling tot het slotstuk van Raiders waar Indy en Marion slechts passieve - excuse the pun - toeschouwers zijn, door de emotionele pay-off met zijn vader ("Let it go Indiana") het beste einde.

En dan maken we voor de volledigheid nog wat woorden vuil aan Crystal Skull. Het feit dat Lucas de focus verlegde van de jaren 30 serials naar de jaren 50 sci-fi B-films is voor de mensen die an sich geen problemen hebben met de buitenaardse factor nog acceptabel, maar je merkt dat Spielberg na al die jaren (van Close Encounters tot War of The Worlds) geen interesse meer had in aliens. En van de pittige Marion Ravenwood die in Raiders nog alle mannen onder de tafel dronk was ook weinig meer over.

Raiders of the Lost Ark is vaak geïmiteerd, maar nooit geëvenaard. Van National Treasure tot en met The Da Vinci Code, in elke moderne avonturenfilm zijn wel sporen van Indiana Jones terug te vinden. Raiders wordt regelmatig tijdens pitch-meetings aangehaald als voorbeeld van het type film waar naar gestreefd gaat worden. En niet alleen professionele filmmakers raakten geïnspireerd door de film, zo liet de docu Raiders! The Story Of the Greatest Fan Film Ever Made de enorme toewijding van de fans zien.

Veel gelijksoortige avonturenfilms bevatten geknutselde actiescènes die al snel hun geloofwaardigheid verliezen. Ze onderschatten de waarde van een goede MacGuffin of worden geplaagd door misplaatste humor. Wat dat betreft weet Raiders, ook onder de eigen sequels, de perfecte balans te vinden. Een genreklassieker die vijfendertig jaar later nog steeds meekan en absoluut de moeite waard is om nog eens op een groot scherm te kijken als je daartoe de kans ziet.

Trailer