Fijne Filmklassieker: The Manchurian Candidate

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

Toen The Manchurian Candidate eind 1962 in de zalen kwam, werd de plot door veel recensenten te absurd bevonden. Een Amerikaanse presidentskandidaat die samenwerkt met de Russen? Onmogelijk! Inmiddels zijn we ruim vijftig jaar verder en klinkt dat uitgangspunt heel wat minder onlogisch. De geruchten over een relatie tussen Putin en Trump worden immers steeds sterker. Of er wat van waar is? Geen idee, maar het is in elk geval een mooie aanleiding om deze klassieker er weer eens bij te pakken. En laat dat nou gelijk een van de spannendste thrillers uit de jaren '60 zijn. 

Nadat Raymond Shaw (Laurence Harvey) als held terugkeert uit de Koreaanse Oorlog, kunnen de andere leden van zijn peloton zich eigenlijk niet herinneren wat hij nou gedaan heeft voor zijn onderscheiding. In plaats daarvan hebben ten minste twee andere militairen steeds dezelfde nachtmerrie waarin ze zien hoe Shaw twee collega's vermoordt in een bizar Chinees laboratorium. Een van hen, majoor Ben Marco (Frank Sinatra) besluit op onderzoek uit te gaan. Hij komt er al snel achter dat de militairen zijn gehersenspoeld en dat de communisten Shaw hebben geselecteerd voor een geheime opdracht.

Intussen heeft Shaw zo zijn eigen problemen. Zijn sluwe moeder (Angela Lansbury) maakt slim gebruik van de heldenstatus van haar zoon voor de campagne van haar nieuwe man. Dat is de extreemrechts senator John Yerkes Iselin (James Gregory) die een gooi doet naar het vice-presidentschap. En dan moet Shaw er intussen ook nog voor zorgen dat zijn jeugdliefde hem een tweede kans wil geven. 

Dat is een propvol verhaal om te vertellen op amper twee uur tijd. The Manchurian Candidate beweegt zich dan ook constant tussen drama, zwarte komedie en politieke satire. Maar bovenal is het een ijzersterke thriller. De plot is dus wat vergezocht, maar juist uit het feit dat je je dat pas achteraf realiseert blijkt wel hoe goed de film in elkaar steekt. Elke gebeurtenis is een ogenschijnlijk logisch gevolg van wat we daarvoor gezien hebben. En omdat de twists elkaar in zo'n hoog tempo opvolgen krijg je ook amper de tijd je zorgen te maken om de logica. Regisseur John Frankenheimer geeft ons steeds een beetje meer informatie om de puzzel compleet te maken. Waardoor het tot de laatste scène aan toe ontzettend spannend blijft.

Iets dieper onder het oppervlak zit een bijtende politieke satire, die zowel tegen de schenen van links als van rechts schopt. Als Frankenheimer één ding duidelijk maakt, dan is het wel dat extremisme aan beide kanten uiteindelijk tot dezelfde ellende leidt. In The Manchurian Candidate gebruiken de communisten immers de extreemrechtse tak van de Republikeinse partij om macht te verkrijgen. Begin jaren 60 betekende de introductie van de televisie bovendien dat politiek op een nieuwe manier gevoerd moest worden. Presentatie werd minstens zo belangrijk als inhoud. Al vrij vroeg in zijn film gebruikt Frankheimer dat gegeven voor een prachtige scène waarin de gestoorde Senator Iselin een bijeenkomst binnenvalt. We zien hem op de voorgrond spreken op een tv-scherm en op de achtergrond in het echt. Naar welk van die twee punten worden je ogen getrokken? Precies, naar het scherm.

Al vrij snel na de release werd de titel van de film synoniem voor iemand die - al dan niet gehersenspoeld - als een soort zombie de ideeën van een ander uitvoert. Een stempel dat politieke tegenstanders elkaar maar wat graag opplakken, maar zeker met de campagne van Donald Trump weer vaak de kop opsteekt. De invloedrijke schrijver Salman Rushdie vergeleek de vastgoedmagnaat vorig jaar al met de hoofdpersoon van deze film. En dat was bijvoorbeeld nog vóór de recente oproep van Trump aan Putin om de Democratische e-mailservers te hacken. Online zijn talloze theorieën te vinden over hoe Trump, net als Raymond Shaw, een gehersenspoelde pion zou zijn binnen een groter plan.

Controverse was er ruim vijftig jaar geleden ook al, toen een jaar na de release president John F. Kennedy werd vermoord. Hij was bovendien een goede vriend van hoofdrolspeler Frank Sinatra. Dat de film tussen 1963 en 1987 nergens werd vertoond, voedde de mythe dat er raakvlakken zouden zijn tussen het complot uit de film en de moord op Kennedy. De werkelijke reden is helaas een stuk saaier. Sinatra had simpelweg een conflict met United Artists over de verdeling van de opbrengst. Pas na een festivalvertoning in '87 werd de film herontdekt als een klassieker. Een kleine twintig jaar later zou dat zelfs leiden tot een remake met Denzel Washington.

Sinatra had de reputatie een diva te zijn op de set, maar zou zich tijdens het draaien van The Manchurian Candidate voorbeeldig hebben gedragen. Als producer was hem er ook veel aan gelegen de film tot een succes te maken. Hij ging zelfs zo ver dat hij zijn eigen stunts deed. Dat leidde er toe dat hij zijn vinger brak, in wat een van de eerste martial-arts gevechten in een grote Amerikaanse films is. Zijn rol als Ben Marco is verder wat braaf, maar wordt prima vertolkt. 

Het zijn echter Laurence Harvey en Angela Lansbury die met de hele film gaan lopen. Harvey moet niet alleen elke denkbare emotie spelen, maar ook nog op een geloofwaardige manier switchen tussen de sympathieke oorlogsheld en de gehersenspoelde zombie. Dat lukt hem allemaal. Lansbury is daarnaast een heerlijke slechterik en het soort gestoorde moeder waar Alfred Hitchcock nog jaloers op zou worden. Volledig terecht werd ze voor haar rol genomineerd voor een Oscar. In een compleet overbodige bijrol duikt ook nog Jenet Leigh uit Psycho op. 

Juist omdat The Manchurian Candidate zijn kritiek niet richt op een enkele partij of persoon is het thema ook nu nog niet achterhaald. Complottheorieën, politici met extreme ideeën en compleet idiote (vice-)presidentskandidaten zijn immers van alle tijden. Een film, kortom, die door zijn spanning en scherpte ook dik vijftig jaar later actueel blijft. Anno 2016 misschien zelfs wel meer dan ooit.

Trailer