Fijne Filmklassieker: Vertigo

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

Dat Alfred Hitchcock als geen ander spannende thrillers kon draaien, wordt door niemand betwist. Maar juist omdat hij zó vaak hetzelfde trucje uitvoerde, zagen veel critici en collega's hem als een vakman, niet zozeer als een kunstenaar. Nu kun je bij die stelling sowieso al de nodige vraagtekens zetten, maar één film bewijst helemaal het tegendeel: Vertigo

Op de lijst van beste fims aller tijden, samengesteld door honderden regisseur in opdracht van Sight & Sound, prijkt Vertigo helemaal bovenaan. Tien jaar lang mag de film zich de beste ooit gemaakt noemen. Zoveel lof als er nu is, zo weinig was er bij de oorspronkelijke release. De film zou veel te complex en vulgair zijn. Hitchcock zelf zou Vertigo jaren later als zijn beste film beschouwen, maar was in eerste instantie ook niet tevreden.

Zijn hoofdrolspeelster Kim Novak bestempelde hij als miscast en leading man James Stewart zou te oud zijn om een jong publiek te kunnen vermaken. De acteur, tot dan toe één van Hitchcocks favorieten, zou nooit meer een film met hem maken. Min of meer als reactie op de slechte kritieken, maakte Hitch van opvolger North by Northwest juist een pretentieloze avonturenfilm. 

Lees ook onze bespreking van Hitchcock's North by Northwest

Maar ook de echte Hitchcock-fan wist in eerste instantie niet goed wat hij met Vertigo aan moest. Net als in zijn andere thrillers bevat de plot een moordmysterie en een geheimzinnige dame, maar daar ligt dit keer de focus niet op. Hitchcock is hier veel meer geïnteresseerd in de motieven en emoties van zijn personages. Als hij in zijn eerdere werk al vragen stelde, dan waren die hooguit uit de categorie 'komt de dader hiermee weg?' of 'hoe loopt dit af?'. Hier snijdt de regisseur veel dieper, als hij wil weten wat het met een man doet als hij zijn grote liefde niet kan beschermen. 

En Hitchcock stelt ons voor nog een andere vraag: worden we verliefd op iemand, of worden we verliefd op onze eigen voorstelling die we van diegene hebben? Thema's die voor de gevierde regisseur niet alleen nieuw waren, maar ook erg persoonlijk. Hitchcock stond bekend als een jaloers type dat moeite had om van de knappe actrices op de set af te blijven. Hij was al tientallen jaren getrouwd met dezelfde vrouw en zou zó onzeker zijn geweest dat hij maar één keer met haar de lakens heeft gedeeld, om zijn enige dochter te verwekken. Het kan bijna niet anders of hij moet verscheidene keren stapelverliefd zijn geweest op de mooiere, slankere en jongere vrouwen waarmee hij dagelijks werkte. Precies zoals Jimmy Stewart in Vertigo overkomt.

Stewart speelt Scottie Ferguson, een agent die na een traumatische ervaring met vervroegd pensioen gaat. Nadat hij een collega van een hoog dak te pletter zag vallen, heeft hij last van een ernstige vorm van hoogtevrees. Een oude schoolvriend krijgt Scottie toch zo ver om zijn werk weer op te pakken, dit keer als privé-detective. Deze schoolvriend vermoedt namelijk dat zijn bloedmooie vrouw Madelaine (Kim Novak) bezeten is door de geest van een van haar voorouders en een gevaar vormt voor zichzelf en haar omgeving. 

Scottie begint zijn onderzoek en wordt al snel stapelverliefd op de mooie blondine. De twee beginnen een relatie, maar zijn nieuwe liefje wordt al snel een obsessie voor Scottie. Als Madelaine zelfmoord pleegt door van een hoge toren te springen, is hij radeloos. Door zijn hoogtevrees was hij niet in staat haar te redden. Na een opname in het gesticht, begint Scottie een relatie met ene Judy, alleen maar omdat ze toevallig lijkt op Madelaine. Scottie doet er vervolgens alles aan om zijn nieuwe liefje te laten transformeren in zijn oude liefje. 

Lees ook onze bespreking van Hitchcock's Psycho

Ook op visueel gebied is dit waarschijnlijk Hitchocks beste, maar sowieso meest ambitieuze film. Kijk alleen al naar de manier waarop de regisseur hier speelt met reflecties en spiegels. Maar ook het kleurgebruik is bijzonder. Scottie wordt vaak geasocieerd met groen, de kleur van jaloezie. Terwijl ook de andere persongages een herkenbaar kleurenmotief hebben dat aansluit bij hun gevoel of het gevoel dat Scottie bij het krijgt. 

En dan is er nog de duizeligheid, want dat is wat vertigo letterlijk betekent. Spiraalvormen komen terug op tal van plekken in de film. Van het haar van Madeleine tot, ja heus, de soundtrack die ook een draaierig gevoel opwekt. De mooiste vondst is misschien nog wel de dolly-zoom, later gedoopt tot het Vertigo-shot. Door de camera achteruit te rijden en tegelijkertijd met dezelfde snelheid te laten inzoomen, behoud je hetzelfde shot, maar verandert het perspectief. Hitchcock gebruikt dat hier om de hoogtevrees van Scottie extra duidelijk te maken.

Hoewel afgefakkeld door zijn regisseur, zet James Stewart hier misschien wel de beste vertolking uit zijn hele leven neer. De natuurlijke sulligheid van Stewart was zelden gepaster dan bij deze Scottie, een wat onhandige goedzak die onmogelijk kan krijgen wat hij wil en uiteindelijk geobsedeerd raakt. Stewart speelt het volkomen geloofwaardig en met een duister randje, iets dat ondenkbaar was in de brave rollen waarmee hij bekend werd.

Kim Novak, 24 jaar jonger dan haar tegenspeler en dat zíe je, heeft een lastige taak door eerst een mysterieuze vrouw te moeten spelen en daarna een veel alledaagser vrouw. De blondine doet beide echter overtuigend. Novak had een reputatie van pittige tante, en maakte die op de set ook waar. Niet alleen door de nodige vraagtekens te zetten bij de aanwijzingen van de regisseur, maar ook door in staking te gaan omdat ze niet tevreden was met haar vergoeding. 

Lees ook onze bespreking van Hitchcock's Strangers on a Train

Met zijn afwijkende thematiek, de veel emotionelere toenadering en het uitblijven van een pay-off is Vertigo misschien wel de meest a-typische film in het oeuvre van Hitchcock. Maar anderzijds: als dit zijn meest persoonlijke en geliefde werk is, maakt dat het dan eigenlijk niet tot de meest echte, pure Hitchcock? Hoe dan ook is dit een duizelingwekkend mooie film.

Trailer