Filmpjekijken Fijne Filmklassieker: Alien

Beoordeling:

Geplaatst: door Tom van Steensel

In de jaren zestig en zeventig was het heelal vooral een plek voor avontuur (Star Wars) en filosofie (2001: A Space Odyssey). Dat veranderde met Alien, een film die terugharkte naar de horror uit de jaren vijftig sci-fi's, maar dankzij het perfect gestructureerde script, de regie van Ridley Scott, en ook de unieke designs van H.R. Giger, boven haar B-film wortels uit wist te stijgen. In verband met het overlijden van Giger blikken we terug op de film die in 1979 bioscoopbezoekers de stuipen op het lijf wist te jagen....

Het idee voor Alien is afkomstig uit Dark Star, een studentenfilm van Dan O'Bannon en John Carpenter (The Thing) die uiteindelijk een bioscooprelease kreeg. De komisch bedoelde sciencefiction spoof trok bijna geen bezoekers, maar scenarist O'Bannon zag nieuwe potentie in een gebruikte subplot waarin een buitenaards wezen (dan nog een strandbal met klauwen) de bemanning van een ruimteschip lastig valt. Geïnspireerd door The Terror from Beyond Space uit 1958 werkte hij dat idee samen met Ronald Shusett uit tot een rechttoe rechtaan horrorfilm, deze keer met buitenaards organisme dat zichzelf in het lichaam van een astronaut aan boord weet te smokkelen.

Die nietsvermoedende astronaut zou uiteindelijk gespeeld worden door John Hurt, de Britse acteur die op het laatste moment de doodziek geworden Jon Finch verving. Hurts personage Kane is één van de zeven bemanningsleden van de Nostromo, een vrachtschip dat na een succesvolle klus in deep space weer onderweg is naar aarde. Tot groot ongenoegen van de crew wordt die terugreis onderbroken. Een vermeend SOS-signaal haalt iedereen uit hun hypersleep, waarna ze via de intelligente boordcomputer genaamd Mother van hun werkgever de instructie krijgen om te landen op de planeet waar het vandaan komt en te onderzoeken of er hulp geboden moet worden.

Alien is geen horrorfilm die de kijker onmiddelijk bij de strot grijpt en niet meer loslaat. Met de langdurige shots door de gangen van de Nostromo en de opening waarin het zeven minuten duurt voordat we uberhaupt iemand horen praten wordt dat meteen duidelijk. We hebben hier te maken met een slow burn, waarbij de spanning door Ridley Scott vakkundig wordt opgebouwd. Scott is een visuele stijlist en wist toen al, dit was na The Duellists zijn tweede film, hoe je belichting en rookeffecten optimaal voor je kunt laten werken. Door de sfeer die hij creëert in combinatie met het art design blijft elke stilte, en die heeft Alien genoeg, aanvoelen als een indicatie dat er iets gaat gebeuren en nooit als een saai moment.

Hoewel de muziek van Jerry Goldsmith de kijker constant ongemakkelijk maakt, duurt het ruim een half uur voor het eerste moment van opwinding. De Nostromo is dan inmiddels geland en Kane zet samen met collega bemanningsleden Lambert (Veronica Cartwright) en Dallas (Tom Skerritt) koers in de richting van het gecrashte ruimteschip waar het signaal vandaan komt. We maken kennis met de designs van Giger, met als hoogtepunt de cockpit met daarin een Space Jockey, de gefossiliseerde piloot, waarbij Scott je het gevoel geeft daadwerkelijk in een schilderij van de Zwitserse kunstenaar te zijn beland.

Kane doet nog een ontdekking; hij stuit hij op een met eieren bezaaide ruimte. Nadat hij afdaalt en een soort membraan doorbreekt staat er eentje op het punt van uitkomen. Waar de inhoud ervan tegenwoordig gerealiseerd zou worden met de computer, deden de makers dat destijds met een bezoek aan de slager. Daarom werkt de scène vijfendertig jaar na dato nog steeds: er is geen verouderde CGI zichtbaar, wat we binnenin zien lijkt niet alleen organisch, het is organisch, in dit geval ingewanden van een koe. En het beest dat eruit springt, bij de latere autopsie-scène door de makers ook gevuld met schelpdieren waardoor het er wederom levensecht uitziet, kent iedereen nu als de Facehugger.

De Facehugger was oorspronkelijk een wezen met octopus-achtige tentakels, waar op advies van Giger vingers van werden gemaakt. Kane wordt met het dier nog altijd vastgeklampt aan het gezicht weer aan boord van het schip gebracht. Het kan niet verwijderd worden; bij aanraking knijpt het met zijn staart de luchtpijp dicht en bij een insnede lekt er een zoutzuren vloeistof uit die dwars door een aantal etages van het schip smelt. Kane blijft daarom in de ziekenboeg, totdat het beest tot ieders verassing na een tijdje uit zichzelf loslaat en sterft. Maar daarmee is de nachtmerrie nog niet voorbij.

Want hier is het dat de film inspeelt op angsten als orale verkrachting, ongewenste zwangerschap en uiteindelijk kraamsterfte. Door een organisme van een andere planeet. De facehugger injecteert eieren in de keelholte, waarna een parasitaire levensvorm in het lichaam groeit en door de ribbenkast naar buiten barst. De scène waarin het met John Hurt gebeurt is één van de meest bekende filmmomenten ooit. Tijdens de tweede testscreening in Dallas was het effect ervan het best te merken. Woorden als Xenomorph, Facehugger en chestburster zijn inmiddels ingeburgerd, maar voor de mensen die daar alleen te horen kregen dat het ging om een "sciencefictionfilm" was het compleet nieuw en een gedeelte van de zaal raakte volledig in paniek.

Wat Alien onderscheidt is die uitgedachte levenscyclus en het ontwerp van Giger. De Xenomorph is angstaanjagend en elegant tegelijk. Je durft niet te kijken, maar zou wel willen kijken. Dit is nog niet de sequel, in Alien loert hij het grootste gedeelte van de speelduur in de schaduw en zien we hem bijna nooit in zijn geheel. Pas in deel twee leren we dat de eieren gelegd worden een gigantische koningin, die zelfs kan communiceren met de volwassen werkers. Die koningin werd ontworpen door James Cameron en Stan Winston, Giger deed onder meer voor deel drie nog een design van een Alien die uit een hond (of rund in de alternatieve Assembly Cut versie) komt en daardoor ook op vier poten loopt.

Wanneer de hier dus mensachtige Xenomorph eenmaal ten tonele is verschenen begeeft de film zich weer op bekend terrein. Vanaf dan is het Agatha Christie's Ten Little Indians. De spookhuis-formule waar zoveel horrorfilms gebruik van maken: verschillende van de buitenwereld geïsoleerde mensen worden stuk voor stuk door iets of iemand afgeslacht. En dat was precies de bedoeling van scenarist Dan O'Bannon die wist dat hij met Scott en Giger de perfecte troeven in handen had om het toch memorabel te maken. Spielberg had vlak daarvoor een "haai eet mensen" script verheven tot klassieker en dit zou een simpele slasher worden, maar dan met de visuele flair van een 2001.

Producenten Walter Hill en David Giler waren echter niet tevreden over de eenvoud van het script. They did not admire its purity. Daarom voegden ze een plot twist toe. Tegen het einde blijkt bemanningslid Ash (Ian Holm) een androïde met een dubbele agenda te zijn: het wezen moet naar aarde gebracht worden en de crew van de Nostromo is daarbij expendable. “Alien gaat over een monster dat een bemanning uitroeit, niet meer en niet minder”, hield O'Bannon vol. En nu was het plots een grote boze corporatie die de mensenlevens in gevaar had gebracht. Volgens O’Bannon was het, net als Ripley “going back for that fucking cat”, een overbodige toevoeging.

Was het ook echt overbodig? O'Bannon noemde het plotdevice een "russian spy"; iemand die vanaf het begin van de missie de boel met opzet saboteert. Het had ooit zijn kijkervaring van Fantastic Voyage verpest. Maar de "russian spy" onthult zich pas laat en geeft de film een extra laag (Weyland/Yutani) die als insteek werd gebruikt in de vervolgfilms. Daardoor kon Sigourney Weaver als Ripley uitgroeien tot sci-fi-fantasy icoon, een status die ze cementeerde met Ghostbusters, Galaxy Quest en binnenkort ook de Avatar-sequels. Wie had ooit gedacht dat de actrice die voor Alien enkel een kleine walk-on rol had in Annie Hall de enige zou zijn die de film zou overleven.

Er zitten meer seksuele ondertonen verstopt in Alien. Voor de twist is er een scène waarin Ash Ripley op een tafel smijt, met overal foto’s van naakte vrouwen aan de muur, en even nadenkt voordat hij een opgerold tijdschrift met veel geweld in haar keel probeert te duwen. Freud zou het waarschijnlijk houden op een onderbewuste fantasie van een geslachtsloze robot die menselijk wil zijn. Scott en Weaver pushten ook voor een Beauty & The Beast moment waarbij de Xenomorph zich aangetrokken zou voelen tot Ripley. De studio vond van niet en pas in deel vier, met Weaver inmiddels producer van de serie, werd weer wat van de erotische spanning tussen Ripley en de alien naar boven gehaald.

Wanneer we de Alien vs. Predator-films buiten beschouwing laten, en dat doen we graag, kreeg het origineel in totaal drie sequels. James Cameron begreep maar al te goed dat de suspense uit het eerste deel niet meer viel te dupliceren nu het filmpubliek het monster al in volle glorie had gezien en switchte voor de zijne daarom gewoon van genre. Aliens werd een Vietnam-metafoor; Ripley neemt het met een groep (te) zelfverzekerde mariniers, plus Bill Paxton, op tegen een voor hen totaal onbekende vijand. Op de poster was de tagline This Time It’s War te lezen en de sequel bezorgde Ripley de nummer één plek in onze top vijf met kick ass female action heroes.

Gelukkig hield hij zich niet aan zijn belofte, maar door de geplaagde productie van het derde deel zwoor David Fincher na afloop nooit meer een film te maken. Ripley gaat in Alien 3 door een gelijksoortige hel. Niet alleen zijn Hicks en Newt, de personages die samen met haar Aliens overleefden, voor aanvang al dood, ook haar nieuwe love interest (Charles Dance) komt vroeg om het leven. Ripley’s eigen opoffering leek daarom een logisch einde van een toch al deprimerende kijkervaring, ware het niet dat ze door middel van een kloonproces werd teruggehaald voor Alien: Resurrection, een bizarre sci-fi die er in de handen van Jean-Pierre Jeunet (Amelie) uitziet als een Franse arthouse film.

Na de ondermaats presterende Alien vs. Predator-films leek het klaar. Ridley Scott bleef echter volhardend: jarenlang praatte hij in interviews over een mogelijke vijfde film die in zou gaan op de ontstaansgeschiedenis van de monsters. Later evolueerde het project in Prometheus, een film die eindelijk antwoord gaf op alle brandende vragen over de Space Jockey die in het origineel onbeantwoord waren gebleven. Okay, not really, maar er zit nog een sequel aan te komen, met wederom Noomi Rapace en Michael Fassbender en waarschijnlijk ook Scott als regisseur. "Make it more Alien-y", was alvast het eerste devies van de studio, dus de kans dat we ooit weer Facehuggers, chestbursters en Xenomorphs in de bioscoop gaan zien is nog altijd aanwezig.

Trailer