Filmpjekijken Fijne Filmklassieker: Cool Hand Luke

Beoordeling:

Geplaatst: door Rob Nijman

Here lies Paul Newman, who died a failure because his eyes turned brown,” zou Paul Newman ooit eens gezegd hebben bij het zich voorstellen van zijn eigen graf. Hij onderschatte er op speelse wijze zijn carrière mee, door zich met deze quote als 'just another pretty boy' te doen voorkomen. Hij zei ook "geef een acteur een goed script en hij zal bergen verzetten" - toen hij het filmscript van Cool Hand Luke ophemelde als één van de beste scripts dat hij in jaren had gelezen.

Het is geen wonder dan dat King Cool, die zo vaak en met zoveel succes de rol van de antiheld op zich nam, een dermate memorabel icoon creëerde als Lucas 'Cool Hand Luke' Jackson. De klassieker van Stuart Rosenberg uit 1967 bewoog inderdaad bergen, en stuwde Newman naar nieuwe hoogten. Of beter nog, een nogal eenzame top – want de enige die zich met Luke mogen meten zijn figuren als James Dean’s Jim Stark, of Marlon Brando’s Terry Malloy.

Vanaf de openingsscène, waarin een dronken en smalende Luke stoïcijns een rij parkeerautomaten onthoofdt tot hij voor deze relatief onschuldige misdaad twee jaar naar een gevangenkamp gestuurd wordt, is al duidelijk met wat voor karakter we te maken hebben. Het lijkt een stomme, dronken actie van iemand die het gewoon zocht om opgepakt te worden, maar uit de uitleg aan de sadistische Captain (Strother Martin), of later aan zijn lotgenoten in het kamp, valt meer te lezen. Rebel without a cause.

Bovendien blijkt Luke een oorlogsheld te zijn, meermaals onderscheidden en gepromoveerd maar toch als simpele soldaat teruggekeerd van het front – ook de regels van de militaire hiërarchie blijken aan hem niet besteed. "Like I was just passing time."

Het duurt dan niet lang voor hij in het kamp gezien wordt als martelaar, juist omdat hij zich niet wil conformeren. Vooral de groepsleider onder de gevangenen, Dragline (fantastisch geportretteerd door George Kennedy, die een Oscar voor de bijrol won) trekt zich op aan deze mede door hemzelf gegeven status; aan alles valt te merken dat hij zelf graag een vergelijkbare en in zijn woorden ‘originele' held zou zijn, maar hij heeft na jaren in het kamp een deel van zijn onafhankelijke individualiteit en waardigheid in moeten leveren. Hij leeft daarom – net als de rest – op door de handelingen van Cool Hand Luke, een bijnaam die hij hem geeft na een overtuigende bluf met een slechte hand met kaarten.

Een gegeven dat Rosenberg (die decennia later The Pope of Greenwich Village maakte) in veel scènes naar voren laat komen, en waarbij ook duidelijk wordt dat het een rol is die Luke niet zelf ambieert, maar die hem desondanks op het lijf geschreven is. Omdat hij is wie hij is.

Over de misdaden gepleegd door de verschillende gevangenen (naast George Kennedy onder andere gespeeld door karakteracteurs als Harry Dean Stanton, J.D. Cannon en Dennis Hopper) wordt nauwelijks gesproken. Een deel van hen heeft ijzeren kettingen rond hun enkels; of je houdt je gewillig aan die normen, of de bewaking vindt een manier om je er aan te houden. Het blijft onduidelijk wat hun mogelijk laakbare achtergronden zijn, waardoor je gemakkelijk sympathie op kunt brengen voor de groep veroordeelden en het fysiek zware werk dat ze moeten leveren.

Als Luke's moeder Arletta (een statige Jo Van Fleet) een aantal maanden later komt te overlijden, wordt Luke bij wijze van voorzorgsmaatregel solitair opgesloten, voor het geval hij het idee mocht krijgen het op een lopen te zetten om haar begrafenis bij te kunnen wonen. Slaagde hij er tot dat moment in zich voldoende aan de regels te houden om uit de problemen te blijven, nu is de getormenteerde einzelgänger vastbesloten zich te verzetten tegen alles wat hem opgelegd wordt door de Captain en zijn gevolg – in een weerspiegeling van de maatschappij waar hij eigenlijk geen onderdeel van uit wil maken.  We zijn dan weer terug bij de reden dat hij überhaupt opgesloten zit.

Het feit dat Luke daarna en tegen beter weten in blijft rebelleren en zich de toorn van de Captain op de hals haalt, zorgt andermaal voor zijn status onder de gevangenen. Hoe vaak hij ook vernederd en fysiek mishandeld wordt, mentaal is deze eigenzinnige vrijheidsstrijder niet te breken. Een gegeven waar Luke en zijn bewakers tot het einde om strijden.

Klassieke films hebben vaak een aantal elementen die meteen in je gedachten springen bij het horen van de titel en die vervolgens nog lang blijven hangen, zoals de sfeer, de karakterontwikkeling van de hoofdpersoon en het werk van de ondersteunende cast. Cool Hand Luke heeft daarnaast ook voldoende specifieke scènes die je bij zullen blijven – zoals de boxwedstrijd tegen Dragline waarbij Luke weigert op te geven, de dynamiek in een anderzijds stereotypische gevangenisomgeving, de weddenschap waarbij Luke in een uur meer eieren eet dan sommigen in hun hele leven, de geweldige emotionele lading van de muziek van Lalo Schifrin tijdens het werk aan de chain gang, of de manier waarop Luke zijn lotgenoten aanspoort harder te werken om The Man te verslaan.

En, natuurlijk, de onsterfelijke en slepend uitgesproken quote van de Captain: "What we've got here, is failure to communicate." Wat echter zo kenmerkend voor het werk van Newman het meeste blijft hangen is een fantastische vertolking van een geweldig filmkarakter. Lucas Jackson is één van de grootste, en waarschijnlijk Newman's beste werk.

Trailer