FilmpjeKijken Fijne Filmklassieker: Full Metal Jacket

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

Geen oorlog die Amerikaanse muzikanten, schrijvers en filmmakers zó inspireerde als die in Vietnam. Bijna 60.000 Amerikaanse soldaten en een kleine twee miljoen burgers vonden de dood, om over de verliezen aan vijandelijke kant nog te zwijgen. Het conflict leverde, hoe crue dat misschien ook klinkt, een heleboel sterke films op.

Van Platoon tot Good Morning, Vietnam en van We Were Soldiers tot, met een beetje fantasie, The Big Lebowski. De beste twee zijn waarschijnlijk Apocalypse Now en Full Metal Jacket. Vandaag blikken we terug op die laatste. Al was het alleen maar omdat we net twee films van Coppola hebben besproken en de naam Stanley Kubrick tot nu toe niet is gevallen op filmpjekijken.com. En dat moet maar eens afgelopen zijn.

Stanley Kubrick dus, over het algemeen gezien als de beste filmregisseur die ooit heeft geleefd. Tussen 1953 en 1999 leverde hij dertien films af, die allemaal worden gezien als meesterwerk. Kubrick was een excentriekeling, een kluizenaar en behoorlijk eigenwijs. Sommige shots liet hij gerust vijftig keer overdoen als het hem niet aanstond. Maar Kubrick was ook een vernieuwer. Een man die nieuwe filmtechnieken toepaste en taboes doorbrak. De totale idiotie van oorlog en het overleven van mensen onder extreme omstandigheden zijn twee thema's die als een rode draad door zijn filmografie lopen. En ze komen beide terug in Full Metal Jacket.

In de voorlaatste film van Kubrick volgen we een groep mariniers die op een legerbasis worden klaargestoomd voor de strijd in Vietnam. Daar krijgen de soldaten te maken met drillinstructeur Hartman (een onvergetelijke R. Lee Ermey), een schreeuwende, vloekende officier die de kadetten constant vernedert en uitput. De meesten gaan daar goed mee om, maar de dikkige private Pyle (Vincent D’Onofrio) kan de groep niet bijbenen. Hij wordt zodoende het pispaaltje van Hartman. De eigenwijze private Joker (Matthew Modine) gaat als enige in tegen Hartman. Na weken van fysieke en mentale uitbarsting slaan bij Pyle de stoppen door.

Daarna maakt de film een sprong van het trainingskamp naar Vietnam. Private Joker heeft een baantje bij het militaire blad Stars and Stripes. Tijdens een missie wordt hij herenigt met zijn makker Cowboy. De soldaten vervelen zich. Schieten voor de lol wat Vietnamezen dood en maken foto’s met gesneuvelde tegenstanders. Op een dag gaan de twee samen met onder meer de geharde soldaat Animal Mother op patrouille. Ze komen oog in een oog te staan met een sluipschutter die het groepje met dodelijke precisie uitdunt.  

Dat oorlog gekte is maakte Kubrick eerder al duidelijk met het geweldige Paths of Glory. Die film was zelfs zó negatief over het leger dat hij in tal van landen verboden werd. Ook hier windt Kubrick er geen doekjes om. De soldaten worden compleet gehersenspoeld. Ze moeten en zullen in het gareel lopen, ze moeten en zullen doden. Eenmaal in Vietnam misdragen de soldaten zich vrijwel allemaal. Met plaatselijk hoertjes, dode tegenstanders of de nog levende. Als journalist verkoopt Joker niets dan leugens om het thuisfront tevreden te houden en om meer steun te winnen voor de oorlog. Als de soldaten tegen het einde in een hinderlaag worden gelokt, sterft een aantal van hen een uiterst pijnlijke dood. Voor wat eigenlijk, is de vraag. De gekte is compleet als de overlevende soldaten op het eind de titelsong van Mickey Mouse zingen.

Gekte die al vanaf het begin duidelijk wordt gemaakt. Het eerste shot van de film vat eigenlijk het hele eerste deel van Full Metal Jacket samen. De soldaten worden een voor een kaalgeschoren. Hun identiteit wordt ze als het ware afgepakt. Vanaf nu zijn ze allemaal hetzelfde, zijn ze allemaal niemand, worden ze allemaal moordmachines. Kubrick houdt tijdens de scènes in de kazerne ook steeds alle kadetten in focus. Niemand springt er uit. Met uitzondering van Joker en Pyle maken geen van de karakters een ontwikkeling door. De rest is veranderd in vechtmachines.

Met private Joker ligt het anders. Hij is een intelligente soldaat en dient als een vertaalbuis voor het publiek. Als een van de weinigen lijkt hij nog enige menselijke emoties te hebben. In Vietnam loopt hij rond met de tekst ‘Born to kill’ op zijn helm en een peace-button op zijn borst. Om de dualiteit in de mens aan te geven, zegt hij zelf. Pas wanneer hij een vriend voor zijn ogen ziet sterven, verandert hij. Koelbloedig schiet hij tegen het einde van de film de vijandelijke sluipschutter dood. Ook Joker is een killer geworden.

Ondanks het zeer serieuze onderwerp dat Kubrick hier aansnijdt, is de film alles behalve ernstig. Door de soundtrack met vreemd gekozen popnummers en vooral de scheldkanonnades van Hartman valt er in Full Metal Jacket meer dan genoeg te lachen. Zo veel zelfs dat je de film zelfs zou kunnen bestempelen als een oorlogskomedie. Het is ook juist die humor die helpt om het punt van de film te maken. Als kijker heb je net nog zitten lachen om de pesterijen en de geintjes die even later aan mensen het leven kosten. Je zou je er bijna schuldig door voelen.

Voor Full Metal Jacket liet Kubriek een oude Engelse gasfabriek ombouwen tot kapotgeschoten stad en liet hij een paar palmbomen invliegen. De excentrieke Kubriek liet een op het oog eenvoudige scène waarin een toilet wordt geboend liefst 62 keer overdoen voor hij tevreden was. Met het werk van Ermey als Hartman was hij stukken sneller gelukkig. Ermey mocht zelfs de meeste van zijn eigen dialogen schrijven, ongebruikelijk bij perfectionist Kubrick. Ermey kreeg de rol overigens op een bijzonder manier. Hij ging naar de regisseur en vroeg om de rol omdat hij vond dat de andere acteurs niet geschikt waren. Toen Kubrick geen interesse toonde, schreeuwde Ermey naar hem dat hij op moest staan als iemand tegen hem sprak. Kubrick was zo onder de indruk dat hij de rol gaf aan Ermey, die in het echte leven ook daadwerkelijk instructeur is geweest op een legerbasis.

Full Metal Jacket is niet de enige film van Kubrick met een duidelijk verdeling. Ook Paths of Glory, 2001: A Space Odyssey en in mindere mate A Clockwork Orange zijn opgedeeld in segmenten. En net als bij die laatste twee bestaat ook hier de cast grotendeels uit onbekende acteurs. Die verdeling is nergens zo rigoureus als in deze film. Full Metal Jacket voelt zelfs aan als twee verschillende, korte films. Dat zorgt voor een frisse wind halverwege de film, waarin we dezelfde personages onder ander omstandigheden leren kennen. Het nadeel is echter dat het eerste deel van de film zó meesterlijk goed is, dat het tweede gedeelte, ondanks al z’n kwaliteit, een heel klein beetje tegenvalt. De eerste driekwartier zijn té goed om daarna dat niveau nog te kunnen halen.

Maar dat mag de pret niet drukken. Full Metal Jacket is één lange aanklacht tegen oorlog, maar wel een hele vermakelijke om naar te kijken. De film is intelligent, grappig en memorabel. Full Metal Jacket is misschien niet Kubricks beste film, maar dat is dan ook geen schande bij de beste regisseur aller tijden. Hoe dan ook is dit een film die iedereen gezien moet hebben. Liefst een keer of tien.

Trailer