Filmpjekijken Fijne Filmklassieker: Gandhi

Beoordeling:

Geplaatst: door Jochem Geerdink

Lord Richard Attenborough zou vandaag 91 jaar geworden zijn, maar de filmmaker overleed helaas afgelopen zondag in een verpleegtehuis in Londen. De Engelsman had weliswaar een filmcarrière die vele decennia bestreek, maar werd in vrijwel alle publicaties rond zijn dood gekoppeld aan twee films: Jurassic Park, waarin hij parkdirecteur John Hammond speelde, en het door hem geregisseerde Gandhi. Die laatste titel is onze Fijne Filmklassieker van deze week.

Je kunt het je nu nauwelijks voorstellen, maar Ben Kingsley was begin jaren tachtig niet eens de eerste keus om gestalte te geven aan Mohandas Karamchand Gandi in de door Richard Attenborough geregisseerde biopic over het leven van de Indiase verzetsstrijder. Voordat de als Krishna Bhanji in India geboren Kingsley in beeld kwam, werden acteurs als Alec Guinness, Anthony Hopkins, Dustin Hoffman en Albert Finney met de hoofdrol in verband gebracht.

Uiteindelijk koos Attenborough voor Kingsley, naar verluidt op aandringen van zijn zoon Michael. Achteraf gezien een gouden greep, tijdens de opnames voor de film, die op 26 november 1980 begonnen en eindigden op 10 mei 1981, gebeurde het niet zelden dat locals dachten de geest van Gandhi langs hen heen te zien lopen. Zo sprekend leek Kingsley op de leider van de Indiase onafhankelijkheidsstrijd. Daarnaast zet de acteur een fantastische vertolking neer.

De begintitels van Gandhi laten er geen misverstand over bestaan: dit is een film van Richard Attenborough. Een beetje in de stijl van David Lean, die twee decennia eerder epische films als The Bridge On The River Kwai, Doctor Zhivago en Lawrence Of Arabia maakte. Maar misschien nog wel meer dan de films van Lean, is Gandhi écht een film van Richard Attenborough. Je zou het zelfs zijn levenswerk kunnen noemen. 

Jarenlang trachtte de Britse filmmaker namelijk het project van de grond te krijgen, maar hij kreeg de 22 miljoen dollar die hij nodig had voor de productie van de biopic maar niet bij elkaar. Uiteindelijk verkochten Attenborough en zijn echtgenote Sheila Sim hun aandeel in het zeer succesvolle en langlopende West End toneelstuk The Mousetrap om de financiering rond te krijgen. Zoveel geloof had Attenborough in het eindresultaat. Daarnaast achtte hij het van het grootste belang dat er een film over Gandhi zou komen.

Attenborough liet het script aan John Briley, de scriptschrijver van onder meer horrorklassieker Children Of The Damned, die later ook het scenario voor Cry Freedom voor Attenborough zou pennen. Briley begint zijn vertelling op 30 januari 1948 met de moordaanslag op de dan 78-jarige Gandhi door een extremistische hindoe in New Delhi en de daaropvolgende begrafenis in de Indiase hoofdstad.

Wat volgt is een dik drie uur durende terugblik op het leven van Gandhi, die niet alleen het volk van India verenigde, maar uiteindelijk ook de Britse overheerser in augustus 1947 zover kreeg het land terug te geven aan de oorspronkelijke bewoners. India werd opgedeeld in twee delen, het door moslims gedomineerde noordwesten en oosten vormden Pakistan. Minitieus vertellen Briley en Attenborough over hoe Gandhi er samen met Jawaharlal Nehru (Roshan Seth) in slaagde de verschillende geloofsgroepen binnen het land samen te brengen.

Het verhaal begint overigens in 1893 in Zuid-Afrika, waar Gandhi als advocaat neerstrijkt nadat hij in Engeland met succes een rechtenstudie heeft afgerond. Daar krijgt hij te maken met de Apartheid wanneer hij vanwege zijn huidskleur uit de trein wordt gesmeten. In dat plaatsje Pietermaritzburg ligt feitelijk de voedingsbodem voor zijn geweldloze verzet. Saillant: in één van de scènes op straat in Zuid-Afrika wordt hij verrot gescholden door een nog heel jonge Daniel Day-Lewis, de latere drievoudig Oscarwinnaar.

Wanneer Gandhi in 1915 terugkeert in India onderneemt hij eerst een lange reis door het land om zijn bewoners te leren kennen. Doordat hij zolang in het buitenland woonde, vindt hij dat hij zijn vaderland niet voldoende kent. Hij komt tot inzicht dat de politici het echte Indiase volk helemaal niet bereiken. In de jaren daarna begint zijn verzet tegen de Britse overheerser, juist door midden tussen de mensen te gaan staan. Het levert hem de bijnamen Bapu (vader) en Mahatma (grote ziel) op.

Dat de film uiteindelijk zo goed is, is doordat niets onbesproken blijft in Gandhi. Zo wordt de Slachting van Amritsar, waarbij in 1919 zo'n zestig Britse militairen in tien minuten onafgebroken geweervuur ruim vijftienhonderd protesterende Indiërs neerschieten, op gruwelijke wijze in beeld gebracht. Ook een geweldloze demonstratie bij een zoutfabriek bezorgt je als kijker kippenvel. In 191 minuten tijd leer je niet alleen Gandhi en zijn beweegredenen kennen, maar zie je de hoofdpersoon ook langzaam transformeren van een toch wat verwesterde jurist tot een man van het volk. Niet in de laatste plaats vanwege de glansrol van Kingsley.

Gandhi won op 11 april 1983 - ten faveure van E.T.: The Extra-Terrestrial, Missing, The Verdict en Tootsie - niet alleen de Oscar voor beste film, het verzilverde uiteindelijk acht van de elf nominaties tijdens de 55e Academy Awards. Attenborough werd bekroond tot beste regisseur, terwijl Kingsley naar huis ging met het beeldje voor beste mannelijke hoofdrol. Scriptschrijver Briley viel in de prijzen voor zijn scenario.

De winst van Gandhi verraste velen, niet in de laatste plaats Attenborough zelf. Hij liet weten dat hij eigenlijk verwachtte, en ook hoopte, dat Steven Spielberg zou winnen voor E.T.. Zowel Attenborough (Jurassic Park) als Kingsley (Schindler's List) zouden later nog in films van de uitvinder van de zomerblockbuster te zien zijn. Waarbij de film met Kingsley uit 1993 Spielberg eindelijk zijn eerste Oscars opleverden.

Je kunt eindeloos discussiëren of de winst van beste film terecht was in een jaar waarin naast al genoemde titels bijvoorbeeld ook Blade Runner, Fitzcarraldo, Das Boot en Sophie's Choice - waarvoor Meryl Streep haar eerste Oscar voor beste vrouwelijke hoofdrol kreeg - uitkwamen. De begrafenisscène waarvoor Attenborough 300.000 figuranten optrommelde, het waargebeurde verhaal over een belangrijk historisch figuur en de pakkende vertelling zorgen voor een film die dik dertig jaar na verschijning nog steeds overeind blijft én bijzonder indrukwekkend is.

Trailer