FilmpjeKijken Fijne Filmklassieker: Jaws

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

De zomer. Voor de meeste mensen betekent het vakantie, in de filmwereld betekent het dat de tijd van grote spektakelfilms is aangebroken. Vandaag kijken we daarom terug op Jaws, een film die met de kennis van nu gezien kan worden als de eerste grote summer blockbuster. Een briljante horrorfilm die de carrière van regisseur Steven Spielberg lanceerde en wereldwijd de angst voor haaien aanwakkerde.

De plot van Jaws is zo eenvoudig en doeltreffend dat het briljant is. Het kleine Amerikaanse badplaatsje Amity wordt geteisterd door een gigantische haai. Politiechef Martin Brody (Roy Scheider) is een van de eerste die dat door heeft, maar de plaatselijke burgemeester weigert het strand te sluiten. Zijn dorp heeft de inkomsten van de toeristen namelijk veel te hard nodig.

Op een hete zomerdag gebeurt vervolgens het onvermijdelijke. De haai valt aan en maakt slachtoffers op het strand. Haaiendeskundige Hooper (Richard Dreyfuss) en oud-marinier Quint (Robert Shaw) worden erbij gehaald om jacht te maken op de haai. Samen met Brody smeden ze een plan om voor eens en altijd af te rekenen met het monster.

In het gelijknamige boek van Peter Benchley, waar Jaws op gebaseerd is, zitten aan dat rechtlijnige verhaal nog veel meer zijpaden en achtergronden. Zo werd de burgemeester gechanteerd door de maffia om het strand open te houden en heeft Hooper een affaire met de vrouw van Brody. Steven Spielberg sneed dat alles weg van zijn film om recht op zijn doel af te gaan: zijn publiek twee uur lang zoveel mogelijk angst aanjagen.

En dat kon de jonge Spielberg als geen ander. Met zijn eerste tv-film Duel had hij al aangetoond dat hij met een klein budget en flinterdun verhaal spanning kan opbouwen. Toen met een moordzuchtige vrachtwagenchauffeur, nu met een moordzuchtige haai. De belangrijkste reden dat Jaws zo goed werkt is dat Spielberg zijn kaarten pas heel laat op tafel gooit. In het eerste uur komt de haai geen seconde in beeld. We zien shots vanuit het perspectief van het beest, close-ups van echte haaien, mensen die onder water worden gesleurd en af en toe een onheilspellende vin boven water. Dat in combinatie met de wereldberoemde muziek van John Williams maakt de film angstaanjagend.

Oorspronkelijk was het helemaal niet de bedoeling dat de haai zo weinig in beeld zou komen. Het mechanische beest dat in de actiescènes gebruikt zou worden, weigerde echter pertinent dienst waardoor Spielberg op zoek moest naar een andere aanpak. De nephaaien waren namelijk alleen getest in zoet water, en liepen vast in het zoute zeewater waarin de film werd opgenomen. In totaal werden er drie haaien gemaakt, van zo’n 250.000 euro per stuk. Door het constante gezeik met de machines kregen ze op de set al snel de bijnaam ‘The great white turd’. Spielberg maakte van die tegenslag het grootste pluspunt van de hele film. Door te kiezen voor een minimalistische aanpak, waarin de aanwezigheid van de haai enkel gesuggereerd wordt, werd Jaws het meesterwerk dat het is.

Jaws zette de Amerikaanse filmindustrie anno 1975 volledig op zijn kop. Een horrorfilm van een onbekende jonge regisseur werd de eerste film allertijden die meer dan 100 miljoen dollar opbracht. Jaws wordt dan ook gezien als de eerste echte zomerblockbuster: een spannende film die het vooral van spektakel moet hebben en die een bak geld moet opbrengen in de zomermaanden. Met dat spektakel valt het naar moderne maatstaven overigens best mee.

Niet dat Jaws de eerste film was die veel geld opbracht. Wat dat betreft zou je The Godfather of Ben-Hur ook als blockbuster kunnen aanmerken. Maar wat Jaws vernieuwend maakte, is vooral ook wat er buiten het scherm met de film gebeurde. In die tijd bestonden er nog geen dvd’s of videobanden. Een film moest al zijn geld terugverdienen met bioscoopkaartjes en tv-rechten. Daarom draaiden films in die tijd ook veel langer in de zalen dan nu het geval is. Jaws was de eerste grote film waarbij een nieuwe, effectieve manier van geld verdienen werd ontdekt: merchandise. Shirts, pyjama’s, broodtrommels en dekbedden met het logo van de film erop werden mateloos populair. Al dat soort spullen werden pas gemaakt nadat de film in de bioscopen een succes bleek. Een paar jaar later zou George Lucas dat principe nog verder perfectioneren door al voor de première van zijn Star Wars complete speelgoed- en kledingsets paraat te hebben.

Steven Spielberg zou na Jaws uitgroeien tot een van de succesvolste, beste, bekendste en machtigste regisseurs van Hollywood. Robert Shaw, op dat moment met afstand de bekendste van de drie acteurs, heeft minder vruchten van het succes geplukt. Hij overleed drie jaar na het uitkomen van de film. Scheider en Dreyfuss hebben nooit de absolute sterrenstatus gehaald. Aan hun optreden in Jaws kan dat niet gelegen hebben. Zeker in de tweede helft van de film, waarin ze zich samen met Shaw afzonderen op een schip om de haai te doden, staat of valt de prent volledig bij het optreden van de acteurs. Het is overigens wel Shaw die in dit deel het meest indruk maakt, onder meer met de door hemzelf geschreven monoloog over een scheepsramp tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daar kan zelfs de iconische one-liner ‘You’re gonna need a bigger boat’ van Scheider niet tegenop.

Scheider was overigens niet de eerste keus voor de hoofdrol. Spielberg wilde graag Robert Duvall. Toen die niet beschikbaar bleek, ging de voorkeur uit naar Charlton Heston. Daar kwam Spielberg later op terug omdat Heston te vaak een heldenrol speelt in zijn films. De regisseur was bang dat bezoekers er daarom vanuit zouden gaan dat hij de haai wel eventjes zou verslaan. En dat zou ten koste gaan van de spanning. Heston was daar zo boos over dat hij zwoer nooit met Spielberg te zullen samenwerken. Achteraf is het maar goed dat het zo gelopen is. Het huidige trio doet het uitstekend. Het kan je écht wat schelen of ze het er levend vanaf brengen, en dat is zeker in een horrorfilm maar al te vaak niet het geval.

Na het gigantische succes van de film konden vervolgen natuurlijk niet uitblijven. Jaws heeft een hele reeks aan andere films voortgebracht. Van de zeer zwakke sequels tot films als Piranha 3D en diens opvolgers. De kwaliteit van het origineel wordt echter door geen van hen geëvenaard. Spielberg werkte ook aan geen van de vervolgen mee. Van de originele cast speelt alleen Scheider zijn rol opnieuw in Jaws 2.

Als er één film is die duidelijk maakt dat minder soms wel degelijk meer is, dan is het Jaws. Met suggestie, een eenvoudig plot, goede acteurs en de hulp van een briljante soundtrack zet Spielberg een van de meest iconische horrorfilms allertijden neer. Een film die ook na 39 jaar nog steeds even angstaanjagend is. 

Trailer