Filmpjekijken Fijne Filmklassieker: The Matrix

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

Voor sommigen is het de basis van hun religieuze leven, voor veel anderen gewoon een ijzersterke actiefilm. The Matrix kwam 15 jaar geleden uit en was zijn tijd qua special-effects ver vooruit. Twee middelmatige sequels later is de film iets van zijn oorspronkelijke glans verloren, dus wij herinneren ons The Matrix het liefst zoals'ie in eerste instantie bedoeld is: als opzichzelfstaande fijne filmklassieker.

Thomas Anderson (Keanu Reeves) leidt een dubbelleven als kantoorslaaf en als computerhacker Neo. Op een dag komt hij in contact met de gezochte terrorist Morpheus (Laurence Fishburne), die hem vertelt dat het leven op aarde niets meer is dan een computersimulatie genaamd The Matrix. Gemaakt door machines om mensen kalm en rustig te houden, terwijl ze in werkelijkheid worden gebruikt als energiebron. Morpheus denkt dat Neo the One is (let op het geniale anagram), degene die de mens volgens een profetie van de machines kan verlossen. Hij neemt Neo mee naar de echte wereld.

Vanuit daar proberen ze samen met de rest van Morpheus’ crew, waaronder Trinity (Carrie-Anne Moss), de machines te verslaan en de laatste mensenstad, Zion, te redden. En dan moet er ook nog worden afgerekend met Agent Smith (Hugo Weaving), een computerprogramma dat in The Matrix leeft en alles vernietigt dat hem niet aanstaat.

Halverwege de jaren ’90 legden de broers Wachowski (inmiddels broer en zus, aangezien Larry zich heeft laten verbouwen tot Lana, maar dat terzijde) de laatste hand aan hun meesterwerk. Na jaren voorbereiding en het opnemen van de kleine film Bound, probeerden ze de bonzen van Warner Bros. te overtuigen het verhaal in productie te nemen. Van de gehoopte 80 miljoen dollar, kregen ze slechts 10 miljoen.

Dat geld gebruikte ze om de sets van de film Dark City te lenen, de volstrekt onbekende actrice Carrie-Anne Moss op vechtcursus te sturen en vooral voor special-effects. Het volledige budget werd gebruikt om de openingsscène van te filmen. Een gewaagde keus, maar eentje die goed uitpakte. Na het zien van de scène gaf Warner Bros. alsnog het gevraagde budget.

De Wachowskis maakten van The Matrix een mengelmoes met Oosterse en Westerse filosofische en religieuze invloeden. Ambitieus, zeker voor een actiefilm. Zo zien we een verlosser die onzeker is over zijn eigen kunnen (Jodendom), een echte en een droomwereld (Boeddhisme) en vormen Morpheus, Neo en Trinity een drie-eenheid (Christendom). Zo zijn er tientallen voorbeelden. Ook van de ideeën van Plato en Descartes wordt gretig geleend. Om nog te zwijgen over Alice in Wonderland en The Wizard of Oz.

Vanwege al die invloeden zoeken veel fans meer achter The Matrix dan er zit. Natuurlijk wordt er handig gebruikt gemaakt van bekende en minder bekende ideeën en heeft de film wat meer te melden dan een doorsnee actieprent, maar het is geen geloofsovertuiging op zich. Toch zijn er lui die dat er wel in zien. Kijk maar naar The Gospel According to Neo of New Matrixism. Waar veel fantasie, nog meer vrije tijd en een leuke actiefilm al niet toe kunnen leiden...

Ook op een ander niveau is The Matrix een samensmelting van Oosterse en Westerse invloeden: actie. De film combineert martial arts met grote vuurgevechten. Die afwisseling houdt de actie continue fris. Waar Neo zich het ene moment met enkel zijn vuisten voorbij een tegenstander moet werken, staat hij even later met een mitrailleur in zijn handen. Elk van de vele gevechten heeft hierdoor een heel eigen smoel. En dan is er natuurlijk bullet-time. Door tientallen camera’s in een cirkel rond een acteur te plaatsen en deze camera’s allemaal íets na elkaar een foto te laten nemen, ontstaat een spectaculair slow-motion-shot. Er is wat discussie over de vraag of de Wachowskis het effect zelf hebben uitgevonden, maar zeker is dat The Matrix de eerste grote film is waar het écht in gebruikt wordt.

De makers van The Matrix lijken sowieso dol te zijn op slow-motion. In vrijwel alle actiescènes komen ze volop terug. Maar er zijn meer visuele vondsten. Kijk alleen al naar het kleurgebruik. In de Matrix heeft alles een groene gloed, alsof het door een computerscherm wordt bekeken. De echte wereld heeft juist een blauwe tint.

Eigenlijk hadden de makers Leonardo DiCaprio op het oog voor de hoofdrol in hun film. Nadat hij afzegde klopten ze onder meer aan bij Will Smith en Nicolas Cage(!). Keanu Reeves was dus alles behalve de eerste keuze. De acteur doet het aardig in The Matrix, maar blijft de uitstraling hebben van een kamerplant. Het is daarom vooral Laurence Fishburne die de film van een menselijke kant voorziet. Hugo Weaving op zijn beurt is erg sterk als de gladde, charismatische maar doodenge Agent Smith.

De film kreeg twee onvermijdelijke sequels die het origineel bij lange na niet konden evenaren. Deel twee heeft nog wat aardige actiescènes, maar deeltje drie is een lange aaneenschakeling van diepzinnig geleuter en hoogdravende onzin. Het is een klein wonder dat de acteurs hun gezichten zo strak weten te houden tijdens hun dialogen. De vervolgen tonen de Wachowskis als twee fanboys die te veel in hun eigen sprookje zijn gaan geloven en daardoor vergeten een leuke film te maken.

Hoe anders is dat bij deel één. The Matrix heeft alles wat je van een actiefilm kan vragen. De film is spannend, spectaculair, vernieuwend, meeslepend en ziet er gelikt uit. Het is dan ‘maar’ een actiefilm, maar wel een van de beste ooit gemaakt. Een film die door veel slimme vondsten, zowel op het gebied van special-effects als verhaaltechnisch, nog steeds staat als een huis.

Trailer