Filmpjekijken Fijne Filmklassieker: One Flew over the Cuckoo's Nest

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

Samen met de gewaagde, harde en erotische cinema van New Hollywood zijn het vooral de eerste blockbusters die in de jaren '70 beeldbepalend waren. Te midden van al dat geweld kwam regisseur Milos Forman plots aanzetten met een ingetogen, persoonlijk drama over een man die zijn vrijheid verliest. Zijn bewerking van het boek One Flew over the Cuckoo's Nest werd prompt één van de beste films van het hele decennium en staat ook nu nog als een huis. Precies veertig jaar na dato kijken we nog eens terug.

Jack Nicholson speelt een van de beste rollen uit zijn carriere als de kleine crimineel R.P. McMurphy. Hij wordt veroordeeld tot een gevangenisstraf omdat hij seks zou hebben gehad met een minderjarig meisje. Door zich voor te doen als een verstandelijk beperkte, denkt hij gemakkelijk onder die straf uit te komen. Als ze er in het gekkenhuis na een tijdje achter komen dat hij helemaal niet gek is, zullen ze hem snel vrijlaten, toch?

Maar daar zit McMurphy mis. In de instelling zijn ze namelijk niet aan een tijd gebonden waarop hun patiënten moeten worden ontslagen. Pas als de totalitaire zuster Ratched hem genezen verklaart, komt hij vrij. De frivole McMurphy past totaal niet binnen de gesloten afdeling en komt dan ook al snel in botsing met de begeleiders. Om de tijd te doden probeert hij er binnen de muren van de instelling het beste van te maken. Voor zowel zichzelf als de andere, echte patiënten. Die worden onder meer vertolkt door een piepjonge Danny DeVito en Christopher Lloyd.

Het oorlogje tussen McMurphy en zuster Ratched vormt de motor van de film. Het personage van Nicholson begint met kleine speldenprikjes. Hij noemt zijn rivale tot haar grote frustratie consequent bij haar voornaam, hij probeert andere patiënten te overtuigen dat ze vrij moeten willen zijn en hij dwingt af dat ze met z'n allen naar een sportwedstrijd op de tv mogen kijken. Maar de strijd wordt heviger als McMurphy bijvoorbeeld een bus kaapt en met de patiënten gaat vissen. De maatregelen van Ratched wordt net zo goed heftiger. 

 

Onder die bovenlaag is One Flew over the Cuckoo's Nest stevige kritiek op de manier waarop Amerika omgaat met mensen met een geestelijke aandoening. Op iedereen in het gekkenhuis wordt zo snel mogelijk een labeltje geplakt dat er nooit meer af zal gaan. Hoe het je verder zal vergaan, wordt volledig bepaald door één dokter met een twijfelachtige staat van dienst. Dat de film ons vervolgens voorhoudt dat een potje basketbal en wat dames van lichte zeden de oplossingen zouden zijn voor mentale problemen is dan ook wel weer een tikkie naïef. Want natuurlijk lijden de patiënten in de instelling aan echte ziekten die wel degelijk behandeld moeten worden.

Nog iets verder onder het oppervlak vertelt de film ook het tijdloze verhaal van de vrije geest die van zijn vrijheid wordt beroofd. McMurphy is een oppurtinist die niet binnen het gesloten systeem van de inrichting past en koste wat kost zal moeten gehoorzamen. Een gewone man die moet opboksen tegen een onoverwinnelijke, alomtegenwoordige tegenstander in een vlekkeloos en hagelwit kostuum. Voor de Tsjecho-Slowaakse regisseur Milos Forman was dit zijn eerste film in Amerikaanse dienst. De inrichting kan je dan ook rustig zien als een metafoor voor het regime in de Sovjet-Unie, waar eveneens werd afgerekend met lieden die niet wensten te gehoorzamen. Zelfs als daar onomkeerbare middelen voor gebruikt moesten worden. 

In het originele boek van Ken Kesey, waarop de film gebaseerd is, wordt het verhaal verteld door de ogen van de Native American Chief Bromden. Op die manier leverde de auteur en passant ook nog de nodige kritiek op de manier waarop de Verenigde Staten omgaan en omgingen met de indianen. Regisseur Forman en de zijnen gingen echter vol voor het perspectief van McMurpy, tot woede van de schrijver. Hij klaagde de filmmakers zelfs aan omdat ze zijn werk zouden hebben geslacht. Bovendien zwoer hij de film nooit te zullen kijken. Naar verluid zou dat toch een keer bijna gebeurd zijn, toen hij tijdens het zappen langs een film kwam die er wel interessant uitzag. Toen hij er na een paar minuten achter kwam dat hij naar de verfilming van zijn eigen boek zat te kijken, zou hij gelijk hebben weggezapt. Over principes gesproken.

Daarmee heeft hij vooral zichzelf gepakt, want de boekverfilming is een geweldig rijk, gelaagd en grappig drama en als gezegd een van de beste films van de jaren '70. De film was de tweede in de geschiedenis die er met alle vijf belangrijkste Oscars vandoor ging (film, regie, scenario, acteur en actrice). Op IMDb staat het drama bovendien in de top 15 en dan wordt-ie ook nog bestempeld als de beste Kubrick-film die Kubrick niet gemaakt heeft. Met een plot over de psychiatrische behandeling van criminelen en een geflipte Jack Nicholson in de hoofdrol, is het bruggetje met de meest geprezen regisseur aller tijden natuurlijk snel gemaakt.

Nicholson is op zijn best als de sympathieke McMurphy. Hij is grappig, ontroerend, meelijwekkend en sympathiek tegelijk. Af en toe laat hij flarden zijn van zijn geflipte kant, maar steeds blijft hij honderd procent geloofwaardig. De tweede helft van de jaren '70 was sowieso zijn beste periode, met verder rollen in bijvoorbeeld The Shining en Chinatown. Louise Fletcher is minstens even sterk als de verschrikkelijk zuster Ratched, die het bloed onder ieders nagels vandaan haalt. Ze was ook op de set zó overtuigend als bitch, dat ze de behoefte voelde om haar collega's steeds te laten zien dat ze in het echt wél aardig is. Na One Flew over the Cuckoo's Nest was het overigens grotendeels gedaan met haar carrière, sindsdien speelt ze vooral bijrollen in kleine producties.

Veel charmanter, ontroerender of grappiger dan Once Flew over the Cuckoo's Nest wordt het niet. Daar is in de afgelopen veertig jaar bijzonder weinig aan veranderd. Een film met geweldige vertolkingen, dialogen en humor. Verplichte kost dus.

Trailer