FilmpjeKijken Fijne Filmklassieker: Psycho

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

In de hele filmgeschiedenis is waarschijnlijk geen moord gepleegd die beroemder is dan die in Psycho uit 1960. Vrijwel iedereen kent de iconische scène waarin het personage van Marion Crane tijdens het douchen wordt aangevallen met een mes. In de 45 seconde dat de aanval aanhoudt, gebruikt regisseur Alfred Hitchcock meer dan zeventig camerastandpunten. Als de dader wegvlucht en de jankende violen op de soundtrack wat dimmen, zakt Marion in elkaar en neemt ze het douchegordijn mee in haar val.

Wie dat specifieke moment anno 2014 zonder context bekijkt, zal het onbegrijpelijk vinden waarom nu juist die ene moord zo beroemd is geworden. Een kleine 55 jaar later ziet het er behoorlijk ouderwets uit. Het gaat dan ook niet zozeer om dit moment zelf, als wel om de opbouw er naartoe. Het is een afslachting die niemand zag aankomen. En eentje die naar de maatstaven van toen bijzonder in your face en heftig was. 

Tegen de tijd dat Crane in de film het loodje legt, is Psycho een kleine driekwartier onderweg. De film begint met Marion Crane als kantoorklerk, die van haar baas de opdracht krijgt om tienduizend dollar af te leveren bij een bank. In een vlaag van wanhoop besluit Marion er echter met het geld vandoor te gaan. Na een lange autorit, stopt ze om te overnachten in het eerste beste motel dat ze tegenkomt.

Dat blijkt het Bates Motel, waar de schuchtere en verlegen Norman Bates (Anthony Perkins) de dienst uitmaakt. Hij heeft een bizarre fascinatie voor zijn moeder, die in het sinistere landhuis woont dat achter het motel staat. Norman en Marion eten samen wat, waarna zij besluit een douche te nemen. Hoe dat afloopt weten we inmiddels allemaal. Nadien gaan Marions zus Lila (Vera Miles) en haar vriend (Sam Lomis) op onderzoek uit, daarbij geholpen door inspecteur Arbogast (Martin Balsam). Al snel blijkt dat Norman niet helemaal is wie hij lijkt te zijn.

Het is nu bijna niet meer voor te stellen hoe groot het schokeffect voor het publiek moet zijn geweest, toen Psycho voor het eerst in de zalen kwam. Op het moment dat Marion onder de douche stapt is er geen enkele reden om aan te nemen dat zij níet de hoofdpersoon van het verhaal is. Hitchcock had zelf vrijwel alle exemplaren van het boek Psycho opgekocht om er voor te zorgen dat niemand de plottwist zou kennen. Ook liet hij zijn hele cast en crew op de set zweren de wending niet te verklappen.

Wat ook meehielp om het schokeffect te vergroten, was de marketingcampagne van Psycho. In 1960 was het nog gebruikelijk om na tien minuten of zelfs halverwege een film de zaal binnen te lopen. Dat was bij Psycho wel anders. Op grote posters die onder bioscopen werden verspreid, stelde Hitchcock dat niemand (zelfs al ben je de koningin van Engeland of de president van de Verenigde Staten) na het begin van de film de zaal nog binnen mocht. Het zorgde voor een ware hype en lange rijen voor de bioscoopkassa. 

Ook vóór het uitkomen van Psycho werden er natuurlijk al horrorfilms opgenomen, maar die werden vooral gemaakt voor een jong publiek. Een grote regisseur had zich nog nooit aan het genre gewaagd. Hitchcock was op het moment door zijn eigen tv-serie bovendien een bekend gezicht geworden. Op zijn nieuwste film kwam dan ook een erg breed publiek af. Een publiek dat totaal niet was voorbereid op de gruwelijke afslachting van het hoofdpersonage. Verschillende recensenten beschreven hoe bezoekers uit paniek door de bioscoopzaal begonnen te rennen. De krijsende violen op de soundtrack zouden ze pas tijdens een tweede of derde vertoning hebben meegekregen, omdat de muziek simpelweg niet boven het gegil uit de zaal uitkwam.

En dan te bedenken dat de scène bijna was tegen gehouden door de censuurcommissie. In 1960 hadden verschillende (christelijke) clubjes nog veel te zeggen over de inhoud van bioscoopfilms. Zij vonden de befaamde douche-scène uiteraard veel te expliciet. Maar Hitch overtuigde ze dat het met het geweld behoorlijk meevalt. Volgens hem zie je geen vrouw die gestoken wordt, dat is slechts de illusie van de montage. Dat de film in zwart-wit is geschoten, was een bewuste keus van de regisseur. Dat zou volgens hem helpen om hem minder gruwelijk te maken. Voor velen was de film desondanks nog steeds te veel van het goede. Zo ontzegde Walt Disney Hitchcock de toegang tot zijn park omdat hij ‘die walgelijke film Psycho’ had gemaakt. 

Het bloedige script kon ook de meeste studiobazen niet bekoren. Zij wilden dan ook niet meewerken aan de film. Hitchcock besloot Psycho daarom grotendeels uit eigen zak te financieren, met zijn huis als onderpand. Hij was tegen die tijd zestig jaar en wilde nog iets spannends afleveren, iets dat choquerend is. Bovendien had hij het even gehad met de grote sterren en dure films. Hij wild iets kleinschaligs maken. Een gewaagde keus, maar eentje die goed uitpakte. Psycho werd zijn meest succesvolle film en de regisseur werd er schatrijk door.  

Al dat soort dingen dragen bij aan de legendarische status die de film nu nog steeds geniet. Over het productieproces werd vorig jaar nog een biopic gemaakt, met Anthony Hopkins als Hitchcock. Maar ook zonder die kennis in het achterhoofd is Psycho de moeite waard, puur als entertainment. Natuurlijk is de film een tikkie ouderwets naar moderne maatstaven, maar de geweldige sfeer, memorabele scènes en legendarische soundtrack van Bernard Herrmann zijn dat zeker niet.

Neem alleen al het etentje dat Marion en Norman hebben, vlak voor ze vermoord wordt. Het is een redelijk normaal gesprek, maar door de vreemde beeldvoering, voelt het niet zo. Hitchcock kiest rare, scheve cameraposities en neemt steeds de opgezette vogels aan de muur in beeld. Een doodgewone dialoog wordt zo toch spannend. Het is ook om dat soort kleine dingen dat Hitchcock The master of suspense genoemd wordt.

Ook de acteurs leveren prestaties van formaat. Dit keer geen grote sterren als James Stewart of Cary Grant, maar de dan nog tamelijk onbekende Anthony Perkins en Janet Leigh spelen de belangrijkste rollen. Vooral Perkins is onvergetelijk als de zenuwachtige, vreemde Norman Bates die lastig te peilen is. Een man wiens beste vriend zijn moeder is en waarvoor je zowel sympathie als haat kan voelen. Het kan je echt wat schelen wat er met hem gebeurt. En dat is een zeldzaamheid in veel moderne horrorfilms.

Of het ook Hitchcocks beste is? Daar zullen de meningen over uiteen lopen. Volgens het elitaire lijstje van Sight & Sound is Vertigo bijvoorbeeld de beste film aller tijden, en dus ook de beste van Hitch. Het American Film Institute koos Psycho dan weer als de spannendste. Hoe dan ook is Psycho meer dan alleen de beroemdste filmmoord uit de geschiedenis. Het is één van de meest invloedrijke en beste films ooit gemaakt. En een uitstekende film om kennis te maken met het werk van de grootmeester.

Trailer