FilmpjeKijken Fijne Filmklassieker: Spartacus

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

Volgende week buldert het luidruchtige Exodus: Gods and Kings de zalen binnen. Regisseur Ridley Scott is niet vies van een spectaculaire avonturenfilm, dat bewees hij eerder al met onder meer Gladiator, Kingdom of Heaven en Robin Hood. Dat genre kende zijn hoogtijdagen aan het begin van de jaren '60. Toen kwam bijvoorbeeld Spartacus uit van grootmeester Stanley Kubrick. Hoofdrolspeler van die film, Kirk Douglas, vierde afgelopen dinsdag ook nog eens zijn 98-ste (!) verjaardag.

Spartacus vertelt het deels waargebeurde verhaal van de slavenleider met dezelfde naam. De film opent in het jaar 76 voor Christus. De slaaf Spartacus wordt verkocht aan de excentrieke Lentulus Batiatus, die een gladiatorschool heeft. Wanneer een van de tegenstanders van Spartacus plots besluit om niet hem, maar de bewakers aan te vallen, breekt er een grote opstand uit. Spartacus bevrijdt zichzelf en de andere slaven en vormt een steeds groter wordend leger. Samen trekken ze richting Rome om de dictator Crassus af te zetten.

De belangrijkste reden dat Spartacus gemaakt werd, is het gekrenkte ego van Kirk Douglas. Hij had er zo de pest in dat studio MGM hem een jaar eerder de hoofdrol in de film Ben-Hur niet liet spelen, dat hij besloot dan maar zelf een historische avonturenfilm te laten maken. MGM gaf de voorkeur aan Charlton Heston. Douglas werd de rol aangeboden van zijn tegenstander Messala, maar voelde zich te goed om tweede viool te spelen. Jaren later zou hij toegeven dat dat best een beetje kinderachtig van hem was geweest.  

Maar je moet wat als je jezelf als de grootste actiester ter wereld beschouwt. Douglas klopte aan bij schrijver Howard Fast en vroeg hem om zijn roman Spartacus te herschrijven tot een filmscript. Toen hem dat niet lukte werd Donald Trumbo aangesteld als schrijver. Iets dat Douglas stil wilde houden, omdat zowel Trumbo als Fast te boek stonden als communist. En dat kon toen natuurlijk helemáál niet. Tot overmaat van ramp kreeg Douglas ruzie met zijn regisseur Anthony Mann. Die werd daarom ontslagen nog voordat er amper een scène gefilmd was.

De nood was dan ook aan de man toen Douglas Stanley Kubrick inschakelde. Samen hadden ze drie jaar eerder nog de intense anti-oorlogsfilm Paths of Glory gemaakt. Kubrick werd op vrijdag gevraagd en moest op maandag beginnen. Het filmen zou meer dan een halfjaar duren en de perfectionistische Kubrick zou, net als bij bijvoorbeeld The Shining en Full Metal Jacket, zóveel van zijn cast en crew vragen dat sommige van hen gillend gek werden.Ook voor Kubrick was het geen prettige ervaring. Hij had niet het laatste woord over de eindmontage en was daar woest over. Zo woest zelfs dat hij zijn naam van de aftiteling wilde hebben en nadien nooit meer in Hollywood zou werken. 

Maar dat wil nog niet zeggen dat de hand van grootmeester Kubrick niet te zien is in de film. Spartacus ziet er gelikt uit en kent, zeker tegen het einde, een aantal heel knap gemaakte scènes. De finale tussen de Romeinen en het leger van Spartacus zou nu waarschijnlijk helemaal uit de computer worden getoverd, maar dat was in 1960 nog geen optie. Kubrick liet daarom een kleine 9.000 figuranten opdraven. Op een adembenemende wijze brengt hij de opkomst van het leger in beeld en ook het daaropvolgende gevecht is prachtig gefilmd. Die ene sequentie kostte maar liefst zes weken om te filmen. 

Het verhaal van Spartacus zou je kunnen zien als een verheerlijking van het communisme, niet gek natuurlijk als de twee belangrijkste schrijvers uitgesproken communist zijn. De slaaf Spartacus neemt het namelijk op tegen het grote, machtige Rome. Het is niet moeilijk om daar een metafoor in te zien voor de strijd van de kleine man tegen een grote, machtige en kapitalistische staat. 

Volgens Douglas zelf gaat de film echter over liefde. Die tussen zijn personage en zijn liefje Varinia, de liefde van de slaven voor vrijheid en de liefde van de soldaten onderling. Zowel deze uitleg als de communistische zorgen er in elk geval voor dat de film ook na dik vijftig jaar nog niet hopeloos achterhaald is. Politiek en liefde houden immers nog steeds veel mensen bezig. Dat is wel anders bij veel andere avonturenfilms uit deze tijd. Die gaan namelijk vaak over Bijbelse thema's, The Ten Commandments bijvoorbeeld. Dat staat toch een stuk verder van de belevingswereld anno 2014.

Een andere factor die Spartacus nog steeds de moeite waard maakt is de ijzersterke cast. Douglas eist natuurlijk de meeste aandacht op, maar ook in de bijrollen niets dan goed volk. Grote sterren als Laurence Olivier, Peter Ustinov, Charles Laughton en Tony Curtis (Some Like it Hot) spelen tamelijk kleine rollen. Dat heeft voor een deel ook te maken met een list die Douglas uithaalde om de cast compleet te krijgen. Hij stuurde elk van de acteurs een aangepaste versie van het script waarin de rol van de acteur die hij op het oog had meer aandacht kreeg dan daadwerkelijk het geval was. 

Ondanks de vaak kleinere rollen, krijgen de acteurs toch ruim de gelegenheid om hun kunsten te etaleren. Spartacus is namelijk een lange, trage film met verrassend weinig actie. Dan blijft er dus veel tijd over voor dialogen en karakterontwikkeling. Zo krijgen ook de minder belangrijke personages meer nuance en achtergrond mee dan je zou verwachten. Kijk alleen al naar de rol van Ustinov, als baas van de gladiatorenschool. Hij is een bangerik, maar wel iemand met emoties en als het er op aan komt het hart op de juiste plaats.

Een ander leuk element is dat Charles Laughton en Laurence Olivier hier tegenstanders spelen in de Romeinse senaat. In het echte leven konden de twee acteerkanonnen elkaar eveneens niet luchten of zien. Ook voor Kirk Douglas zou dit een carrièrebepalende rol worden, meer nog dan die in 20,000 Leagues Under the Sea. Niet voor niets noemde hij zijn autobiografie 'I am Spartacus', naar de bekendste quote uit deze film. 

Het personage van Spartacus komt tot op de dag van vandaag terug in allerlei producties, onder meer in een tv-serie. Zo episch als in deze film wordt hij echter nergens neergezet. De film is wat traag en dreigt soms te gaan vervelen, maar Spartacus is ondanks dat de moeite meer dan waard. Wanneer er geknokt wordt, is het ook gelijk goed, bloederig en heftig. Spartacus is één van de beste klassieke spektakelfilms. 

Trailer