FilmpjeKijken Fijne Filmklassieker: The Third Man

Beoordeling:

Geplaatst: door Roy van der Lee

Orson Welles zal voor altijd herinnerd worden als de man die cinema voorgoed veranderde met Citizen Kane. Die film namen we eerder dit jaar dan ook al onder de loep in ons uitgebreide portret van de beste man. Ter ere van zijn honderdste geboortedag vorige week, willen we er graag nog één andere film extra uitlichten: The Third Man.

En terwijl dat nou net een film is waarbij de bijdrage van Welles niet zo heel groot is. Ondanks hardnekkige geruchten dat hij de regie van Carol Reed overnam en al zijn eigen dialogen zou hebben geschreven, staat Welles enkel op de aftiteling als acteur. Maar die rol, van de mysterieuze Harry Lime, is dan wel gelijk een van de meest memorabele in de hele filmgeschiedenis.

De film draait om Holly Martins (Joseph Cotten, met wie Welles ook samenwerkte aan Citizen Kane), een niet al te succesvolle schrijver. Op uitnodiging van Lime reist hij af naar Wenen, dat vlak na de Tweede Wereldoorlog in puin ligt. Eenmaal daar aangekomen blijkt Lime echter om het leven te zijn gekomen. De getuigenissen over zijn dood lopen nogal uiteen. De één heeft het over een verkeersongeluk, de ander over een moord.

Martins komt er achter dat er twee personen zijn geweest die zijn lichaam hebben versleept. Een oude conciërge vertelt echter dat er nog een derde man bij betrokken was. Maar wie is dan die derde man? Als ook de conciërge even later dood gevonden wordt, weet Martins zeker dat er meer aan de hand is. Hij weigert Wenen te verlaten voordat hij precies weet wat er is gebeurd met Harry Lime.

Al snel blijkt dat Lime niet helemaal de vriendelijke vent is die Martins verwachtte. Het lijkt er op dat hij een belangrijke pion was in de illegale medicijnenhandel. Het gaat dan ook steeds over Lime, maar nooit komt hij in beeld. Op die manier krijgt hij een soort mythische en ongrijpbare status. En steeds horen we dan op de soundtrack het iconische sitardeuntje. Een beetje zoals dat gebeurt bij de haai uit Jaws. Die moet het toch ook vooral hebben van suggestie en zijn soundtrack.

Dat deuntje voelt aan het begin van de film wat ongepast, maar valt langzaam maar zeker op zijn plek. Elke keer als het deuntje wordt ingezet, krijg je het idee dat er wat mis is, dat er wat niet klopt. Dat wordt ook versterkt door de scheve kaders die Reed bijna de hele film hanteert. Het is weer eens wat anders dan de theatrale thrillermuziek die destijds gebruikelijk was.

Maar er komt natuurlijk een moment waarop Reed zijn kaarten op tafel moet gooien. Als je je publiek ruim een uur lang opwarmt voor één moment, loop je een zeker risico. Een anticlimax op zo’n moment zou de hele film verpesten. Maar dat lijkt Reed zich maar al te goed te beseffen. Het moment waarop Lime dan toch ten tonele verschijnt, is zonder twijfel de beste scène van de hele film. De opbouw, met veel schaduw en een kat die zich alleen thuis zou voelen bij Lime, is fenomenaal gedaan.

Als het gaat om de ultieme film-noir, wordt vaak gewezen naar Double Indemnity van Bily Wilder (The Apartment, Some Like it Hot). Maar als je het mij vraagt maakt The Third Man meer aanspraak op die titel. En dan vooral vanwege de prachtige manier waarop de film in beeld is gebracht. Het vernielde Wenen doet bijna dienst als een extra personage, met zijn smalle steegjes, kapotte gebouwen en duistere riolenstelsel. Reed weet er elke druppel sfeer uit te persen. Ook weet hij als geen ander schaduwen ten volle ten benutten voor mooie plaatjes.

De gewone menselijke personages zijn daarnaast ook erg sterk. Cotten is fantastisch als de wat naïeve schrijver Martins. Op elke opmerking heeft hij een gevatte reactie klaar. In bijrollen zijn ook Trevor Howard en Bernard Lee (de latere M van James Bond) goed. En wat te denken van Alida Valli, het liefje van Welles dat ook een relatie begint met Cotten. Een geweldige famme-fatale die ook nog eens uit handen van de Sovjets moet zien te blijven.

De show wordt echter gestolen door Welles. In de paar minuten screentime die hij heeft, gaat hij met de hele film lopen. Vooral de door hemzelf geschreven speech in het reuzenrad maakt indruk. Uiteraard ging het opnemen van zijn rol gepaard met de nodige problemen. Zo kwam hij weken te laat aan op de set, waardoor er al talloze scènes om hem heen waren opgenomen. Zelfs regisseur Reed speelde een enkele keer voor Welles. Ook weigerde hij een aantal scènes op te nemen in de riolen. Mede daardoor moesten die in een Engelse studio worden nagebouwd.

Het eindresultaat is er niet minder om. The Third Man is een geweldige, bittere, mooie film die ook na dik 65 jaar nog steeds staat als een huis. De badguy Lime zou bovendien een blauwdruk worden voor talloze slechteriken na hem. En daarom is dit ook wel degelijk een van de belangrijkste films op de cv van Welles.

Trailer