Irrational Man

Beoordeling:

Geplaatst: door Elise van Dam

Het is eigenlijk een wonder dat het werkt, een Woody Allen-film. Neem bijvoorbeeld Annie Hall. Die film is een relaas over een voorbije relatie, maar het is ook een satire op psychoanalyse, een neurotische ontleding van angst voor de dood en een heerlijke filering van zelfvoldaan Los Angeles. En toch weet Allen in die mengelmoes een toon en ritme te vinden dat alles bijeenhoudt en weet hij zo een enorme zeggingskracht te genereren. En dat is nu net wat er de laatste jaren zo vaak aan schort. Helaas ook in zijn nieuwste, Irrational Man.

Filosofieleraar Abe Lucas (Joaquin Phoenix) is een man in crisis. Met een flacon sterke drank immer binnen handbereik worstelt hij met zijn bestaan dat gefundeerd is op de ratio, die zich nooit helemaal laat vereenzelvigen met de nukkige werkelijkheid. Hij is verworden tot een negatie van zichzelf: impotent en niet meer in staat te schrijven. ‘I couldn’t remember the reason for living’, mijmert hij, ‘and when I did, it wasn’t convincing.’ In een poging de boel weer in gang te krijgen gaat hij aan het werk op een universiteit in een kleine stad, waar zijn reputatie hem vooruitsnelt.

Op die universiteit ontmoet hij perfecte studente Jill Pollard (Emma Stone): intelligent, knap, leuk vriendje, rooskleurige toekomst. De uitgezakte en uitgebluste Abe intrigeert haar direct. Hij is alles wat haar leven niet is: onvoorspelbaar, ongefocust en een tikje gevaarlijk. Er ontstaat een vriendschap tussen de twee waarbij Jill niet bang is de ideeën van Abe in twijfel te trekken. Ze is niet het type naïeve vrouw die het verschil tussen Schubert en Schumann niet weet en moet worden onderwezen door de oudere man zoals we kennen uit andere Allen-films, maar iemand die in elk geval de potentie heeft Abe intellectueel uit te dagen.

Maar Abe wil niet meer intellectueel uitgedaagd worden. Hij wil weer voelen dat hij ademt, dat er bloed door zijn aderen stroomt. Hij wil een daad stellen. Een daad die de kloof tussen filosofie en realiteit, tussen denken en handelen, overbrugt. Nee, niet overbrugt; elimineert. Vanaf dat moment verandert de film van richting en komt in een Dostojevski-territorium dat Allen eerder al exploreerde in onder meer Crimes and Misdemeanors en Match Point. Helaas is Irrational Man inferieur aan die films, die beiden behoren tot de hoogste regionen van Allen’s oeuvre.

Waar Crimes and Misdemeanors behoort tot die categorie wonderfilms van Allen, daar was Match Point een extreem gefocuste en juist daardoor fenomenale thriller. Irrational Man hangt ergens tussen de twee in en lijkt niet te weten of hij naar links of naar rechts zal sturen. En dat kan alleen maar misgaan. De toon is tamelijk schizofreen; terwijl telkens opnieuw hetzelfde olijke jazzmuziekje klinkt, bediscussiëren de personages serieuze morele dilemma’s. Het voelt alsof de film uit de pas loopt met zichzelf.

Daar komt bij dat er maar liefst twee voice-overs zijn die veel te aanwezig en expliciet zijn. Allen’s films zijn vaak volgestouwd met taal, maar zo lang elke zin scherp, geestig of een combinatie daarvan is, is dat een traktatie. In Irrational Man is dat te vaak net niet het geval en dan wordt al die taligheid vermoeiend, hoe goed gebracht ook door Joaquin Phoenix en vooral Emma Stone.

Zoals in elke Woody Allen-film ontbreekt het niet aan interessante ideeën en plotelementen. Zo is het sterk hoe de dialogen in de eerste helft worden gedomineerd door intellectuele verhandelingen en een heleboel namedropping van bekende filosofen, terwijl het enige dat werkelijk speelt een vrij platte driehoeksverhouding is. En de gedachtegang die ten grondslag ligt aan Abe’s  handelen is zonder meer intrigerend. Maar het gevoel dat na afloop van de film blijft hangen is dat het allemaal door iemand al eens eerder en beter is gedaan. En die iemand heet Woody Allen. 

Trailer