Louis Theroux: My Scientology Movie

Beoordeling:

Geplaatst: door Elise van Dam

Ooit hoopte Louis Theroux de eerste journalist te worden die toegang kreeg tot de Scientology-beweging, zegt hij aan het begin van My Scientology Movie. Maar ettelijke jaren en vruchteloze pogingen verder beseft hij dat die weg is uitgesloten. En dus zocht hij een andere weg. Een omweg. Maar juist die zijn vaak het leukst.

Scientology ontstond in Los Angeles, thuisstad van de grootste illusiefabriek op aarde, waar iedereen acteur is of zich toch althans acteur noemt. Oprichter L. Ron Hubbard was een sciencefictionschrijver met Hollywoodambities. Hij torpedeerde 'project Hollywood" om sterren als James Stewart te rekruteren en zijn vers opgetrokken religie glamour en status te geven. De promotievideo's die Scientology de laatste jaren de wereld instuurt trachten dat epische en glamoreuze Hollywood na te bootsen.

Die vermenging van Scientology en Hollywood is het vertrekpunt voor Theroux. Hij begint aan zijn eigen 'rekruteringsprocedure' en houdt audities om acteurs te casten als onder meer huidig Scientology-leider David Miscavige en Scientology-posterboy Tom Cruise. Die laat hij vervolgens bekende speeches en herinneringen van kerkverlaters naspelen. Marty Rathbun, een van de 'deserteurs' van de Scientologykerk, geeft aanwijzingen. Het doet een beetje denken aan Joshua Oppenheimer's aanpak in The Act of Killing, waarin hij voormalig leden van doodseskaders hun daden liet naspelen, maar dan een stuk grappiger.

Een aantal keer in de film keert de vraag terug waarom niet meer mensen de kerk ontvluchten. Onder meer nadat Theroux heeft nagespeeld hoe leden van de kerk door Miscavige worden uitgefoeterd en hardhandig tegen de muur gedrukt. Rathbun wijst Theroux erop dat die het best leuk vond zo bejegend te worden. "But that was play-acting", werpt Theroux tegen, waarop Rathbun antwoordt: "I know, so what’s the difference?"

Zo zijn er talloze verwijzingen naar acteren, naar een podium en publiek. Uiteraard is er het podium waarvandaan Miscavige zijn aanhang toespreekt tijdens de pompeuze gala’s die Scientology organiseert, en de zogeheten auditing-sessies worden vergeleken met acteeroefeningen waarbij een acteur zijn eigen herinneringen moet aanboren. Maar vooral beschrijven de kerkverlaters de dagelijkse praktijk ook in die termen. Op de vraag waarom leden de vernederingen die zich naar verluidt afspelen toelaten antwoordt Marty: "They are doing it for one audience, and that is David Miscavige."

Op een paar momenten na, waarin Theroux in een soort presentatorrol achtergrondinformatie geeft over Scientology, is er weinig verschil met zijn televisiedocumentaires. En die paar momenten had de film kunnen missen. Wie een informatieve (en ook schokkende) documentaire wil zien over Scientology, kan zich beter wenden tot Alex Gibney’s Going Clear: Scientology and the Prison of Belief. Theroux' documentaire is veel meer een onderzoek naar de gedragspatronen, de rollen die men binnen zo’n sekte inneemt ten opzichte van elkaar. En wat er in dat proces met je zelf gebeurt.

Toch blijft er iets knagen na het zien van My Scientology Movie. Dat heeft enerzijds te maken met Marty Rathburn, Theroux' primaire subject. Vrijwel altijd zoekt Theroux naar controversiële onderwerpen en benadert ze zo dat onze morele kompas wordt uitgedaagd. Of het nu nazi's, pornosterren of meth-verslaafden zijn; Theroux weet die mensen te vinden die ons dwingen onze (voor)oordelen te heroverwegen. Rathburn is weliswaar ook zo een man waarin we een hoop ambivalentie vermoeden, maar Theroux krijgt dat nooit helemaal naar het oppervlak (wat overigens richting het einde een fascinerende scène oplevert).

En dan is er Theroux zelf. Bij Theroux wordt regelmatig de vraag gesteld of zijn licht naïeve opstelling een rol, een performance is. Met ook zijn vroege werk in het achterhoofd geloof ik wel dat Theroux echt zo Brits en tikje naïef-beleefd is. Maar ook dat hij in de loop der tijd die persona is gaan perfectioneren, en dat het intussen op z’n minst ten dele een rol is geworden. Dat bleek wel toen hij in America’s Most Hated Familiy in Crisis door een van de Phelps-kleinkinderen werd aangesproken op zijn vooringenomenheid. Plots stapte Theroux uit zijn bekende rol en was eerlijk over zijn motieven.

En juist dat had My Scientology Movie ook kunnen gebruiken. Het is immers niet alleen een film over Scientology, maar toch ook vooral over de worsteling van Theroux om zicht en grip te krijgen op de beweging. En daar slaagt hij nooit helemaal in. Het is precies dat aspect wat de documentaire fascinerend maakt en de beste scènes oplevert, maar wanneer Theroux tegen het einde opmerkt dat hij de aantrekkingskracht van (aspecten) van Scientology wel kan begrijpen, komt dat enigszins uit de lucht vallen. Wat de vraag oproept of Theroux zich misschien te goed aan zijn rol heeft gehouden. 

Trailer