N - The Madness of Reason

Beoordeling:

Geplaatst: door Elise van Dam

Wereldreiziger, encyclopedist en eenmansorkest. Zo staat Raymond Borremans (1906 - 1988) te boek op Wikipedia. Er staat ook dat hij na een mislukte liefde Europa verliet en door Afrika ging reizen. En dat hij een encyclopedie schreef over Frans-West-Afrika en stierf toen hij bij de letter N was. En dan staan er nog wat jaartallen, nummers en namen van landen. Het zijn veelal droge feiten in zwarte letters op een wit scherm, maar ergens tussen de zinnen door schemert de man. Al kan dat ook mijn verbeelding zijn. Of de wind.

In N – The Madness of Reason stelt Peter Krüger de vraag wat we verliezen met definiëren en categoriseren; dingen waar de moderne Westerse mens verzot op is. Hij doet dat met een film die zich niet laat definiëren en categoriseren. In een stroom van adembenemend mooie beelden en een hypnotiserende soundscape dwalen we rond met de geest van Borremans, overleden voor zijn levenswerk voltooid was. Vanaf gene zijde tracht hij een laatste maal grip te krijgen op het continent, maar wordt daarbij afgeleid door de associatieve eigenwijsheid van zijn geheugen.

Rusteloos dolen we langs filmvertoningen in de openlucht, de bouw van lemen huizen, de 1158 identiteitskaarten die werden afgenomen van burgers die wilden stemmen in Ivoorkust. Nooit blijft Borremans’ geest ergens lang genoeg hangen om er daadwerkelijk een statement over te maken. N is geen politieke film, daarvoor zijn de impressies veel te vluchtig en zijn de teksten, van de hand van schrijver en dichter Ben Okri, te poëtisch en meanderend.

Wat overal doorheen loopt is de confrontatie tussen de obsessie met categorisering en de overgave aan het onbenoembare. De geest van Borremans wordt toegesproken door een Afrikaanse vrouw (Wendyam Sawadogo) die hem tracht weg te leiden van zijn encyclopedie naar het onbekende terrein dat ligt na de letter N.

Want dat orde de chaos uit kan drijven is een illusie. De chaos is er altijd en wordt hoogstens aan het zicht onttrokken door de orde. In de Verlichting reeds trachtte men de wereld te reduceren tot het meetbare, maar ging daarbij ten onder aan dat wat men dacht succesvol te bestrijden: de mythe, chroniqueur van de chaos. Wie denkt zonder te kunnen, komt bedrogen uit.

Hoe die Westerse obsessie met orde de realiteit van Afrika achter een rookgordijn doet ontsnappen toont Krüger in soms absurde scènes. Zoals bij een wegblokkade waar mannen op fietsen met geweren over hun schouders worden tegengehouden en om legitimatie wordt gevraagd. Die tonen ze. De militairen zeggen tegen de mannen dat ze hun wapens moeten inleveren en dat als ze hen nog eens tegenkomen, de geweren in beslag worden genomen. De mannen knikken lachend en mogen dan verder. Op hun fietsen, met hun wapens.

Of N speelfilm is of documentaire, feit of fictie, is niet interessant. Krüger onttrekt zijn film expres aan die hokjes, omdat hij zich niet wil laten ketenen door de feitelijkheid, zich niet wil laten gevangennemen door de drang naar objectiviteit.

Het schijnt dat befaamd journalist Ryszard Kapuscinski (1932 - 2007) wel eens een loopje met de waarheid nam. Een doodszonde voor een journalist en toch raad ik iedereen die iets wil begrijpen van Afrika aan om zijn boeken te lezen. En in The Act of Killing legde Joshua Oppenheimer de ongemakkelijke waarheid van het daderstrauma bloot door genocideplegers hun daden te laten naspelen in toneelstukjes.

Realiteit bestaat niet enkel uit de waarheid. Sterker nog: realiteit bestaat voor een aanzienlijk deel uit leugens. Wie die weglaat uit de vertelling, vertelt maar het halve verhaal. Wie daadwerkelijk iets wil begrijpen van de ander, heeft weinig aan de feiten. Wat misschien wel het meest over ons zegt zijn de spiegels die we onszelf voorhouden, de illusies waar we aan vasthouden.

Dat toonde ook Sarah Polley in haar magnifieke Stories we Tell. We zijn onze verhalen, maar ook: we zijn de wijze waarop we dat verhaal vertellen. Wie op die manier kijkt naar N - The Madness of Reason zal iets gaan begrijpen van de man Raymond Borremans; wereldreiziger, encyclopedist en eenmansorkest.

Trailer